Maraqlı olaylar

Sovet ziyalıları barədə dissidentlik nağılları

Sovet dönəmində həm Gürcüstan, həm də Azərbaycanda milli kimliyin qorunması uğrunda mübarizə aparan dissidentlər olub. Amma gürcü dissidenlər bizimkilərdən həm sayca, həm də keyfiyyətcə üstün olublar. Fəaliyyətlərini də mütəşəkkil qaydada, o cümlədən Rusiya və Baltikyanı ölkələrin dissident qrupları ilə əlaqəli şəkildə qurublar. Gürcü dissidentlərinin fəaliyyətində diqqət çəkən digər cəhətlər də var. Məsələn,  həm 1975-ci ildə yaranmış Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlqı Müqaviləsinin (indiki ATƏT) Helsinki yekun aktı prinsiplərinə istinad ediblər, həm də mübarizənin etnik millətçilik zəminində görünməməsinə çalışıblar. Nəhayət, gürcü dissidentlərinin Sovet dönəmi üçün inanılmaz sayılacaq məşhur etirazından bəhs etmək isərdim. Bəlkə bu yolla aramızdakı fərqi daha bariz şəkildə görə bilərik.

1977-ci ildə SSRİ-nin yeni konstitusiyası qəbul edilərkən ittifaq respublikalarının da yeni konstitusiya qəbul etməsi gündəmə gəlir. Amma 1936-cı il konstitusiyasından fərqli olaraq, 3 Qafqaz respublikasının konstitusiya layihəsində rəsmi dil olaraq Azərbaycan, erməni və gürcü dilləri deyil, rus dili göstərilir. Bu dəyişikliklə bağlı Heydər Əliyevin rəhbərlik etdiyi Sovet Azərbaycanında səssizlik hökm sürürdusə, Ermənistanda partiya daxili müzakirələrdə narazılıq dilə gətirilmiş, fəqət Gürcüstanda bu yeniliyə qarşı ciddi müqavimət başlamışdı.

1978-ci ilin yanvar-mart aylarında gürcü yazarlar, alimlər, bəstəkarlar və sənətçilər qızğın şəkildə gürcü dili məsələsini kuluarlarda müzakirə edirdilər. Etirazların kulminasiya zirvəsi 14 apreldə Tiflis Dövlət Universiteti qarşısına toplaşan ziyalı, müəllim və tələbənin şəhərin küçələrindən keçərək, Mərkəzi Komitənin binasına yürüş etmək cəhdi olur. Milis və ordu hissələri dövlət binalarına gedən yolları bağlayıb, 20 minə yaxın etirazçının qarşısını alsa da, 3-4 min nəfərlik kütlə hökumət binasının qarşısına toplaşır. Nümayişçilər qarşısına çıxan Eduard Şevardnadzeni əhali fitə basır və danışmağa qoymur. Kreml ilə müzakirələrdən sonra  Şevardnadze həm etirazçılarla həmrəy olduğunu, həm də Tiflisə əlavə qoşun yeridiləcəyini bildirirək, əhalini sakitləşdirə bilir. Günün sonunda konstitusiyaya dəyişikliklə bağlı yeni müddəanın layihədən çıxarıldığı elan edilir. Gürcü dili konstitusiya layihəsində saxlanılır. Bununla da gürcülərin 14 aprel etirazı təkcə Gürcüstanın deyil, digər iki Cənub Qafqaz respublikasının taleyində rol oynayır. Ardınca Azərbaycan SSR və Ermənistan SSR-in konstitusiyalarında titul dillə bağlı köhnə müddəalar saxlanılır. Amma bir həftə sonra Tiflis və digər şəhərlərdə əhalini etirazlara səsləyən vərəqələrin müəllifləri, etirazın fəalları və liderləri, o cümlədən Zviad Qamsaxurdiya və Merab Kostava həbs edilirlər.

Qamsaxurdiya (solda) və Kostava (sağda)

Tiflis etirazlarının maraqlı tərəfi budur ki, tələbələr öz liderlərinin həbsinə etiraz edərək, onların hüquqlarının müdafiəsi və azadlığı uğrunda mübarizəni davam etdirirlər. Çox keçmir ki,  Gürcüstanda Amnesty İnternational, Helsinki İnsan hüquqları qrupu və Moskva Helsinki Komitəsi ilə əməkdaşlıq edən birliklər yaranır. Bu olaylara görə həbs edilən Qamsaxurdiya 2 il sonra, Kostava isə 9 il sonra azadlığa çıxır.

İndi sual oluna bilər ki, o zaman Azərbaycanda məşhur ziyalılardan kimlər məlum konstitusion müddəa ilə bağlı birinci katib Heydər Əliyevə və ya Kremlə müraciət edib?  Əfsus ki, əlimizdə bu barədə yazılı bir sənəd yoxdur. 1977-ci ildə ən populyar dissidentimiz Əbülfəz Elçibəy idi ki, o da bir  il öncə həbsdən çıxmış, universitetdə müəllimlikdən uzaqlaşdırılmış və ictimai həyatdan təcrid edilmişdi. Digər adlı-sanlı ziyalı “dissidentlərin” cərgəsində sakitlik idi.

Bu olayları təhlil edərkən, diqqətimi çəkən iki nüans var. Birincisi, 1978-ci ildə dissident liderlərin arxasınca küçəyə çıxan tələbələr 10 il sonra Gürcüstanda başlayan milli müstəqillik hərəkatının özəyinə çevrildilər. Bəziləri müstəqillik dönəmində deputat, ictimai xadim və siyasi lider oldu. Qısası nəsillərarası siyasi təşkilatlanma ənənəsi itmədi və gələcəkdə siyasi müxalifətçilik üçün mədəni miras yarandı. Gürcüstan kimi kiçik ölkə üçün bu əhəmiyyətli məsələ idi.

İkincisi, Gürcüstanda 70-ci illərdə başlayan dissident hərəkatı daha da təkmilləşərək, sovet dövrünə xas şəxsiyyətə pərəstiş, yaltaqlıq, məmur özbaşınalığına qarşı xalqın kulturaloji təfəkkürünün formalaşmasına rəvac verdi. Nəticədə gürcülər müstəqil olduqdan sonra nə milli qurtuluş günü uydurdular, nə ümummilli lider, nə də düşük inkişaf nağılları yaratdılar, nə də hər əli qələm, ağzı söz tutanı ziyalı adlandırdılar.

Gürcüstanla bağlı çəkdiyim nümunə ölkəmizdə Sovet dövründə yaşamış bəzi şəxsləri yeri gəldi-gəlmədi “milli ziyalı”, “dissident” və “millətin vicdanı” adlandırılmasının nə qədər uğursuz olduğunu göstərmək üçün yetərlidi. Biz hər bir şəxsiyyətə onun konkret tarixi dönəmdə tutduğu mövqeyə əsasən qiymət verməyi öyrənməliyik. Bəzən məsələ mövqenin yanlış olub-olmasında deyil, ümumiyyətlə mövqenin olub-olmamasındadır. Ola bilsin ki, bu cür müzakirələrdən yorulmuş orta və yaşlı nəsil, “olan ziyalımız elə budur” deyib, belə müqayisəni lüzümsuz hesab edəcək. Amma bu nəsilin azad və ədalətli, insan ləyaqətinə söykənmiş cəmiyyət ideylarından yoxsulluğunu nəzərə alaraq, bu dəyərləri arzulayan insanlarımız düşünməyə borcludu.

Bizdən öncəki nəsilin bəzən milli natamamlıq kompleksi, bəzən də siyasi fürsətçilliyi müstəqillik dönəmində çoxsaylı siyasi əsatirlər uydurmağa yönəldi. Nəticədə saxta qəhrəmanlar yaranaraq, ən yeni siyasi tariximiz məzmunsuz və miskin şəxsiyyətlərlə dolduruldu, abırlı insanların tarixin saxtalaşdırılmasına etirazı konformist millətçilik yarışında eşidilməz oldu. Məsələn, Məmməd Əmin Rəsulzadə barədə qalaq-qalaq kitablar və məqalələr yazdılar, amma onun azad seçki, sosial ədalət və qanunların aililiyi ilə bağlı fikirlərini görməzdən gəldilər. Xalq Cumhuriyyətinin qurucularını şövqlə “qurucu babalarımız” adlandırdılar, amma ölkədə korrupsioner sülalə hakimiyyətinin formalaşmasına susqun qaldılar.

Bu yarımçıq ziyalılar ziddiyətli həyat tərzlərinə rəğmən həyasızcasına bizdən onlar barədə “milli vicdan” və “milli qürur” örnəyi kimi bəhs etməyi gözləyilər. Əslində onlar sovet dövründə ələbaxımlığa öyrəşmiş ştatlı ziyalı nəslinin təmsilçisi kimi 1993-cü ildən etibarən post-sovet ziyalısına çevrilməyi sevə-sevə qəbul etdilər. Keçmiş sovet dissidenti İosif Brodski SSRİ dağıldıqdan sonra belələrinin 70-ci illərdəki davranışları barədə dediyi kimi “onları yaltaq olmağa məcbur etmirdilər, bu yolu könüllü seçirdilər”.

Son olaraq, unutmamalıyıq ki, bütün bu şişirdilmiş ziyalı tipləri ilə müqayisədə ömrünün son 26 ilini dissident kimi yaşamış bir mirasımız var. Məhz bu nəsilin qoyduğu siyasi irs gələcək nəsili tarixə qarşı daha tələbkar və dürüst davranmağa vadar edəcək. Səsləri mövcud ictimai məkanda ucadan eşidilməsə də, onların sayəsində ölkədə müxalifətçilik mədəniyyəti ictimai şüurda yaşadı. Şübhəsiz ki, ölkəmiz məhz hər gün qarşılaşdığımız ictimai əclaflıqlara qarşı müxalif duruşunu əsirgəməyən insanlarımızın ehkamçılıq, saxtakarlıq və yaltaqlıq kimi naqis ictimai ənənələr üzərində qələbəsi ilə dəyişəcək.

CHP-nin uğur hekayəsi

Bu ilin 31 martında Türkiyədə bələdiyyələrə keçirilən seçkilər AKP-nin son 17 ildə ilk məğlubiyyəti, o cümlədən 1946-cı ildən bəri cumhurriyyət tarixinin ən müqəddəs siyasi ənənəsi – sandıqdan çıxma haqqının qəsb edilməsi cəhdi kimi tarixə düşdü. İstanbulda 13 min səslə AKP namizədindən çox səs toplayan CHP namizədi Əkrəm İmamoğlunun qələbəsi süni səbəblərlə mübahisələndirildi, nəticədə İstanbul bələdiyyə başkanın seçilməsi üçün 23 iyuna təkrar seçki təyin edildi. Dünən açıqlanan nəticəyə əsasən İmamoğlu 800 min səs artıq, yəni əvəlkindən 62 qat artıq səslə Yıldırıma qarşı əzici qələbə qazandı. Bu İstanbulda son 36 ildə toplanmış ən yüksək nəticədir. İstanbulda təkrar seçki də daxil olmaqla 31 mart yerli seçkiləri nəticəsində uzunmüddət qələbədən məhrum olan Cumhurriyyət Halk Partiyasına yeni imkanlar yarandığını görərik. Amma əvvəlcə qələbənin ərsəyə gəlməsində rol olan faktorları nəzərdən keçirək.

Gəzi ruhunun qorunması  

2013-cü ilin mayında İstanbulda Gəzi parkının inşa edilməsinə qarşı başlayan etirazlar uzun illər soyuq münasibətdə olan radikal sol, sol-mərkəzçi, sağ-mərkəzçi və liberal partiyalar arasında buzların əriməsi, çoxsaylı vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının proqressiv ideyalar uğrunda siyasi partiyalarla əməkdaşlığının əsasını qoydu. Uzun illərdən sonra türk, kürd, laz, yunan və erməni kökənli istanbullular öz aralarında etnik və siyasi kimlik fərqinə varmadan Gəzidə bir araya gəldilər.

Gəzi hərəkatı Erdoğanın qurduğu siyasi hegemoniyaya qarşı sivil vətəndaş dirənişinin əsasını qoydu. Bu proses göstərdi ki, ölkənin yerli və ya milli səviyyəli problemlərini çözmək üçün siyasi, dini, etnik və cinsi mənsubiyyətindən asılı olmayaraq vətəndaş həmrəyliyinə nail olmaq mümkündür. Gəzi ruhunun davam etdirməklə bağlı ən şanslı partiya olan CHP daxilində yekdil qərarın olmaması bu prosesi 2018-ci ilin parlament və prezident seçkilərinədək yubatdı. Amma CHP-nin lideri Kılıcdaroğlunun qurduğu “Millət” ittifaqı, prezidentliyə namizədi Müharrəm İncənin isə həbsdə olan HDP sədri Səlahəddin Dəmirtaşı ziyarət etməsi siyasətdə etnik və dini ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyini aktuallaşdırdı, liberal və mühafizəkar çevrələr arasında fundamental dəyərlər uğrunda əməkdaşlığın toxumunu səpdi. Şübhəsiz ki, CHP-dən olan namizədlərin kürd kökənli seçicilərdən səs almasında bu cür barışdırıcı addımların rolu oldu. Ümumiyyətlə, CHP-nin etnik millətçilik əleyhinə çıxışları fərqli etnik qrupların yaşadığı Türkiyə üçün vacib siyasi mərhələdir. Və 2019-cu il seçimlərində HDP-nin İstanbul və bir çox şəhərlərdə namizəd irəli sürməməsi CHP-nin səslərinin daha da artmasında müstəsna rol oynadı. Bir çox ekspertlər İstanbul kimi çoxmillətli şəhərdə İmamoğlunun etnik kimliyinin dartışmaya cəlb edilməsini CHP-nin AKP üzərində əzici qələbə qazanmasında mühüm rol oynadığını iddia edirlər.

Kılıcdaroğlunun qurduğu koalisiyalar

CHP sədri Kılıcdaroğlunun partiya daxilində tənqidçisi çox olsa da, son bələdiyyə seçkilərində onun irəli çəkdiyi namizədlər Türkiyə siyasəti üçün sürpriz oldu. Məsələn, indi rahatlıqla söyləmək olar ki, növbəti prezident seçkiləri ərərfəsində sol-mərkəzçi və sağ-mərkəzçi çevrələrdə CHP-dən prezidentliyə namizəd Müharrəm İncə ilə yanaşı Ankara bələdiyyə başqanı Mənsur Yavaşla İstanbul bələdiyyə başqanı Əkrəm İmamoğlunun namizədlikləri müzakirə olunacaq. Əgər 2 il öncə Türkiyədə Erdoğana qarşı alternativsizlik məsələsi müzakirə olunurdusa, hazırda CHP-nin düşərgəsində 3 şəxsin prezidenetlik potensialı müzakirə olunur. Belə bir mühitin yaranmasında, habelə bu simaların Türkiyəyə təqdimatında Kılıcdaroğlunun əməyi böyükdü. Və nəhayət Kılıcdaroğlu həm İyi partiya “Millət” ittifaqının qurulmasının, həm də CHP elektoratı ilə Səadət və HDP kimi partiyaların seçicləri arasında isti münasibətləri yaratmaqla AKP-MHP ittifaqına qarşı geniş koalisiyanın yaranmasının əsas memarıdı.

İncənin 3B formulu lokallaşdı

Son prezident seçkisində 3B formulu – Barışmaq, Bölüşmək və Böyümək sloqanı ilə çıxış edən Müharrəm İncənin sol-mərkəzçi və sağ-mərkəzçi çevrələrdə yaratdığı canlanma  İmamoğlunun eyni şəkildə pozitiv seçki kampaniyasına start verməsi ilə davam etdi. İmamoğlu Millət ittifaqının namizədi olsa da, elan etdiyi “İstanbul ittifaqı” ölkənin milli səviyyəli problemlərinə deyil, şəhərin yerli səviyyəli problemlərinə, o cümlədən istanbulların gündəlik qayğılarına ünvanlandı. AKP-MHP ittifaqının bütün israrlarına baxmayaraq, bir çox CHP namizədləri seçicilərin diqqətini suverenlik kimi populist mövzuya deyil, korrupsiya, inflyasiya, yaşıllıq, işsizlik, şəfaff idarəçilik və sosial infrastrukturun inkişafı mövzularına yönəltdi.

İncə ilə İmamoğlunun təşviqat kampaniyaları arasında daha bir oxşarlqı hər ikisinin seçki kampaniyasına Erdoğanla görüşməklə başlaması oldu. Bu görüşlər hər ikisinin Erdoğan tərəfindən hədəf göstərilməsi ilə nəticələnsə də, AKP-nin qarayaxma kampaniyası yalnız İmamoğlunun işinə yaradı.

İmamoğlu vs Erdoğan

Azərbaycan seçki sistemi ilə Türkiyəni müqayisə etmək qüsurludu. Çünki Türkiyədə 1946-cı ildə formalaşan çoxpartiyalı seçki sistemi ötən 73 ildə seçim haqqının müqəddəsliyi barədə düşüncənin bütün sosial qruplar arasında milli qürur kimi qəbul edilməsini təmin edib. Amma Avropanın seçkili demokratiya sistemlərindən fərqli olaraq, Erdoğan son 17 il ərzində media üzərində total nəzarəti yaratmaqla özünə qarşı tənqidlərin qarşısı ala, nüfuzlu jurnalistləri susdura və ya həbs etdirə bilir. İfadə azadlığının son illər məhdudlaşdığı Türkiyədə seçki yarışını tam azad və ədalətli hesab etmək mümkün deyil. Amma Türkiyə seçicisi rəqabəti sevir və rəqabətin nəticəsi olaraq qutudan çıxanın haqqına hörmət edir. Bu baxımdan Erdoğanın İstanbulda həm 31 mart, həm də 23 iyun ərəfəsində fəallığı, siyasi təzyiq yolu ilə təkrar seçkilərin keçirilməsinə nail olması səsvermə haqqına cumhurriyyətin verdiyi nemət kimi baxan seçicilərdə məyuszluq və qəzəblə qarşılandı. Nəticə özünü aradakı kəskin fərqdə göstərdi.

Yerli seçki müşahidəçiliyi və sosial mediadan istifadə  

Ötən il keçirilən prezidenet seçkisində İncənin seçki gecəsi hərəkətsizliyi ilə iddialar CHP üçün pis təcrübə kimi xatırlayırıq. Əslində həmin gecə baş verənlərdə İncənin səriştəsizliyi deyil, CHP-nin yerli müşahidə sisteminin yararsızlığı ciddi rol oynadı. Bütün ölkə boyu səsvermənin nəticələrini operativ və paralel şəkildə toplaya bilməyən CHP seçki izləmə mərkəzi İncəni seçki gecəsi üçün ən vacib silahdan –  informasiyadan yoxsul qoydu. Bu yanlış təcrübə 31 mart günü İstanbulda yaşanmadı. CHP-nin paralel səssayma mərkəzi o gecə səhərədək çalışaraq, İmamoğlunu seçkinin nəticələri ilə bağlı informasiya ilə təmin edib, onu AKP və Anadolu Ajansının seçki nəticələri ilə manipulyasiyası qarşısında güclü duruma gətirdi.

İmamoğlu Türkiyədə sosial media vasitəsilə seçiclərlə birbaşa ünsiyyətə girməyin ən üstün örnəyini yaarda bildi. Bütün şəxsi keyfiyyətlərini, açıqlamalarını, şəxsi həyatı və keçmişini seçici üçün əlçatan edərək, seçiclərin qərarvermə imkanlarını asanlaşdırdı.

Yeni imkanlar

CHP sonuncu dəfə 1977-ci ildə Bülənt Ecevitin liderliyi dönəmində hakimiyyətdə koalisyon ortağı kimi təmsil olunub. 1980-ci il hərbi çevrilişin nəticəsi olaraq, 1992-ci ilədək CHP-nin fəaliyyəti qadağan elan edildi, bununla da sol-mərkəzçi düşərgənin lider partiyası olmaq imkanını uzun müddət itirdi. Yalnız 1999-cu ildən başlayaraq CHP ana müxalifət partiyası statusunu qazana bildi. Hazırda sol-mərkəzçi elektoratla yanaşı liberal və mühafizəkar seçiclərin səsini qazanmağı planlaşdıran CHP-də yerli seçkilərdə əldə olunan qələbələr növbəti 4 il üçün ciddi fürsətlər dönəmi olacaq. Bu müddət həm mövcud reytinqi qorumaq, həm də partiyanın zəif olduğu bölgələrdə əhaliyə “uğur hekayələri” tqədim etmək üçün İstanbul, İzmir, Ankara, Antalya kimi şəhərlərdə bələdiyyələrin şəffaf, ədalətli və xalqçı çalışmalarıan ehtiyac var. Nəhayət, Erdoğan başda olmaqla Türkiyənin ictimai çevrələrində CHP-nin İnönü dönəminə yönəlik ittihamları, xüssuən də anti-islamçı damğasını dağıtmaq üçün Yavaş və İmamoğlu kimi bələdiyyə rəhbərləri var.

Demokratik qüvvələr üçün seçki sınağı

Təxminən 2-3 ay əvvəl demokratik düşərgədə növbəti parlament seçkilərində iştirakla bağlı müzakirələr başladı. Seçkiyə bir ildən atıq müddət varkən bu cür müzakirələrə başlamaq faydalıdı. Ancaq müzakirələr sağlam məcradan çıxmadan, tərəflərin müzakirə haqqına hörmət saxlamaqla aparılsa hər kəs üçün maraqlı olar. İştirak məsələsində isə iki fərqli münasibət olduğu üçün, bütün mövqeləri nəzərdən keçirməyə ehtiyac var. Respublikaçı Alternativ Partiyası başda olmaqla bir kəsim parlament seçkilərində iştirakı zəruri, Xalq Cəbhəsi başda olmaqla digər kəsim isə lüzumsuz hesab edir.

Azərbaycan seçki tarixinə nəzər salsaq, seçkidə iştirak yoxsa boykot mövzusu üzrə müzakirələrin hələ 1993-cü ilin növbədənkənar prezident seçkisindən başladığını qeyd etməliyik. 29 avqust 1993-cü ildə Elçibəyin prezident səlahiyyətlərinin əlindən alınması ilə nəticələnən referendumu əsas siyasi qüvvələr qeyr-legitim hesab edərək, həmin ilin 3 oktyabrına təyin edilən prezident seçkisini boykot etdilər. Ancaq 1993-cü illə müqayisə də 1998, 2008 və 2018-ci ildə keçirilən prezident seçkilərinin boykot olunmasına münasibət heç vaxt birmənalı olmayıb.

Parlament seçkilərinə gəldikdə isə 1995-ci ildən 2015-ci ilədək keçirilən bütün seçkilərdə müxalif partiyalar iştirak etməyə, hakim siyasi qüvvə isə süni maneələr yaradaraq namizədlərin sayını azaltmağa çalışıb. Məsələn,  2005-ci il parlament seçkilərinə qatılan deputatlığa namizədlərin sayı 2100 nəfərdən artıq idisə, 2010-cu ildə qeydə alınmış namizədlərin sayı süni manelər nəticəsində 695 nəfər, 2015-ci ildə isə 769 nəfər olub. Göründüyü kimi, hakimiyyət hər seçkidə manelər yaradaraq namizədlərin sayının azalmasına, bununla da seçkidə rəqabət mühitinin boğulmasına çalışır. Beləliklə, sual yaranır – parlament seçkisində iştirak hakim siyasi qüvvəyə sərf edirmi?

Seçki hakimiyyətin legitimliyini mübahisələndirir

Siyasi tarix dünyanın müxtəlif ölkələrində hakimiyyətlərin legitimliyi ilə bağlı müxtəlif faktorları fərqləndirir. Bunlardan ikisi bizim kimi ölkələrin siyasi sistemi üçün səciyəvi odluğundan, onlardan bəhs edəcəyik.

Legitimliyin birinci faktoru kimi siyasi hakimiyyətin seçkilər nəticəsində formalaşması önə çıxır. Bir çox beynəlxalq təşkilatın üzvü kimi həm parlament, həm də prezident seçkilərinin keyfiyyəti nəinki ölkədə, həmçinin beynəlxalq səviyyədə mübahisələndirilə bilər. Konkret olaraq, parlament seçkilərinə gəlikdə isə bu sahədə mübahisələndirmə indiyədək Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarları səviyyəsində gerçəkləşib. Ancaq Avropa Şurası Parlament Assambleyasını indiyədək seçkilərin nəticələri ilə bağlı müzakirələrə cəlb etmək mümkün olmayıb. Nəzəri olaraq bu imkan növbəti parlament seçkisində də qalır.

Hakimiyyətin legitimliyi ilə bağlı ikinci faktor isə iqtidarların seçkilərarası dövrdə idarəçilikdə buraxdığı yanlışlıqlara görə sorğulanması, vaxtından əvvəl istefaya göndərilməsi ənənəsidir. Legitimliyin mübahisələndirilməsi ilə bağlı 2 faktor arasında müqayisə aparsaq, hər iki imkanın nəzəri olaraq mövcud olduğunu, amma brinicinin daha praktik olduğunu qeyd edə bilərik.

Boykot səmərə verirmi?

Prezident seçkisi ilə müqayisə də parlament seçkiləri zamanı boykotun spesifik çətinlikləri var. Parlament seçkiləri təkmandatlı dairələr üzrə majoritar qaydada keçirildiyi üçün əsas siyasi qüvvələrin iştirakdan imtina etməsi yerli səviyyədə fəal olan şəxslərin və kiçik siyasi qrupların da iştirak qərarına təsir etməyəcək. Yəni siyasi mənsubiyyəti olmayan şəxslər sayəsində Bakı, Sumqayıt və Gəncə kimi bölgələrdə deputatlığa namizədlər diqqət çəkən rəqabət mühiti yarada bilərlər. Bu baxımdan bütün ictimai-siyasi fəalların boykot çağrışlarına məhəl qoyacağı inandırıcı görünmür. Eyni zamanda ötən 20 il ərzində əsas müxalif partiyaların boykot etdiyi 3 prezident seçkisinin nəticələri göstərir ki, hakimiyyətin legitimliyi bu taktika nəticəsində nə yerli, nə də beynəlxalq səviyyədə şübhə altına düşüb.

Və nəhayət, 2010-cu ildən başlayaraq, hakim siyasi qüvvənin yürütdüyü taktika göstərir ki, 125 seçki dairəsinin hər birində namizədlərə maneələr yaratmaqda niyyət maksimum şəkildə seçkini sovet dövrünün xalq deputatları sovetinə təyinat kimi təşkil etmək, bununla da siyasi rəqabət və ictimai fəallığının qarşısını almaqdı. Təsəvvür edək ki, 2020-ci il seçkiləri boykot olunacaq və deputatlığa namizədlərin siyahısı 2015-ci ildəki kimi yerli icra hakimiyyətlərində tərtib olunacaq. Bu nə ATƏT-in müşahidə missiyası, nə Avropa Parlamenti, nə də AŞPA-nın seçki müşahidə missiyasının gəlişini əngəlləyəcək. Əksinə belə bir siyasi mühit hakim siyasi qüvvəyə alternativsizlik mühitində “qələbəsəsini” Avropadan olan müşahidəçilərə nümayiş etdirməyə fürsət verəcək.

Seçkidə iştirakın şərtləri

Şübhəsiz ki, mövcud siyasi mühit 2020-ci il parlament seçkilərinin nəinki azad və ədalətli, həmçinin rəqabətli qaydada keçəcəyinə ümid vermir. Bu baxımdan demokratik qüvvələrin  qarşıdakı bir il ərzində 3 istiqamətdə birgə təşəbbüslər göstərməsinə, bununla da həm yerli ictimaiyyəti, həm də ölkənin üzvü olduğu beynəlxalq təşkilatları seçki prosesinə cəlb etməyə ehtiyac var:

Azad seçki mühitinin yaradılması üçün sərbəst toplaşmaq, birləşmək və ifadə azadlıqlarının prioritet olaraq qabardılması, siyasi məhbusların azad olunması yönündə çalışmalar;

Ədalətli seçki mühitinin yaradılması üçün seçki komissiyalarının tərkibinin dəyişdirilməsi, xüsusən də Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin seçki şikayətləri üzrə qərarlarına görə məsuliyyət daşıyan komissiya üzvlərinin vəzifələrindən uzqlaşıdırlması, seçki şikayətləri üzrə mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi, dövlət büdcəsindən maliyyələşən kanallarda pulsuz efir vaxtının ayrılmasının tələb edilməsi;

Rəqabətli seçki mühitinin yaradılması üçün 125 seçki dairəsi üzrə müxalif və müstəqil namizədlərlə koordinasiyanın təşkili, seçki dairələrindən vahid namizədlərin müəyyən edilməsi və seçicilərin fəallaşdırılması üçün əməkdaşlığın təşkili. Heç kəsə sirr deyil ki, seçki kampaniyasında iştirak maddi-texniki və siyasi-psixoloji hazırlıq tələb edir. Hazırda özünü demokratik düşərgədə görən heç bir siyasi qüvvənin bu cür şərtlərə cavab verən 40-50 nəfər deputatlığa hazır namizədi yoxdur. Məhz bu səbəbdən də bir və iki siyasi təşkilatın bütün ölkə boyu siyasi rəqabət mühiti yaradacağı mənə inandırıcı gəlmir.

Yeni siyasi imkanlar

Əvvəlki parlament seçkiləri ilə müqayisə də hazırda seçki yarışı üçün yeni imkanlar yaranıb. Məsələn, sosial media istifadəçilərinin sayı xeyli artıb ki, bu seçiclərlə birbaşa ünsiyyət üçün tamailə yeni göstəricidi. Eyni zamanda Avropa Birliyi ilə siyasi əməkdaşlığın güclənməsi, Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Azərbaycanda siyasi azadlıqların boğulmasına etirazların çoxalması 2020-ci il seçkiləri üçün yeni siyasi şəraitdi. Məsələn, növbəti parlament seçkilərinin qeyri-demokratik keçirilməsi nəticəsində Azərbaycan parlament nümayəndə heyətinin statusunun AŞPA-da tanınması bu situasiyada mübahisələndirilə bilər.

Nəhayət, ölkədə müşahidə olunan sosial narazılıqlar seçkilər yaxınlaşdıqca siyasi fəallığın artmasına kömək edə, vətəndaş-dövlət münasibətlərinin yeni – daha sağlam müstəviyə keçirilməsinə imkan verə bilər.

Bələdiyyə seçkiləri 2020 üçün test ola bilər

Yuxarıda sadaladığım istiqamətlərdə çalışmaların aparılması üçün demokratik düşərgədə çoxtərəfli müzakirələrin başlamasına ehtiyac var. Ancaq müşahidələrimə görə hazırda nəinki müzakirə, elementar ünsiyyət üçün mühit daralıb. Vaxtaşırı sosial şəbəkələrdə müşahidə olunan qarşlılqı ittihamlar nəinki bütün siyasi tərəflərə, hətta ölkənin siyasi gələcəyinə olan ümidləri məhv edir. Əfsus ki, sosial mediada bu cür ittiham və nifrətdolu davranışlar  apolitik insanların sayının artmasına, siyasi fəallığın zəifləməsinə xidmət edir. Ən ağırlısı budur ki, minlərlə tərəfdarı olan siyasi liderlər bəzən məsuliyyətsiz ittihamları ilə mənsub olduqları siyasi təşkilatların marginallaşmasında iştirak edirlər.

2020-ci il parlament seçkilərində əməkdaşlıq demokratik düşərgədə qarşılıqlı ittihamların aradan qalxmasına, yeni siyasi situasiyanın yaradılmasına kömək edə bilər. Bu prosesin başlaması üçün hazırda demokratik düşərgənin aparıcı 4-5 təşkilatı arasında birbaşa ünsiyyətin yaranması vacibdi. Birbaşa ünsiyyətin qurulması üçün hazırda heç bir siyasi partiyada rəhbər vəzifə tutmayan şəxslərin, o cümlədən İsa Qəmbər və Cəmil Həsənli kimi təcrübəli siyasi xadimlərin vasitəçilik təşəbbüsünə ehtiyac var. 

Nəhayət, 2020-ci il seçkiləri ərəfəsində əhalinin siyasi cəhətdən fəallaşdırmaq üçün bu ilin sonunda keçiriləcək bələdiyyə seçkiləri münasib sınaqdı. Məsələn, demokratik qüvvələr Bakı şəhəri üzrə rayon bələdiyyələrinə vahid seçki blokunda qoşulmaqla həm seçkiqabağı təşviqatda yerli səviyyəli problemləri önə çıxarar, həm seçicilərlə birbaşa ünsiyyətə girər, həm də fərqli yerli idarəçilik anlayışını təqdim edərlər. Bununla da 2020-ci il parlament seçkilərinə hazırlıqla bağlı imkanlar, çatışmazlıqlar və problemləri praktiki olaraq saf-çürük etmək üçün imkan yaranar.

15 iyunun “legitimlik” hekayəsi

Bizim siyasi leksikonumuzda nadir hallarda işlənən terminlərdən biri “ictimai dürüstlük” anlayışıdı. Müstəqillik dövründə bir çox siyasi anlayış kimi bu prinsip də diqqətdən kənarda qalıb. Siyasət və idarəçilikdə təmsil olunan, yaxud bundan bəhs edən hər kəsin ictimai dürüstlük prinsipini gözləməsi, manipulyasiya, dezinformasiya və populizmdən uzaq duraraq, ictimai rəyi çaşdırmaması və yanlış yönləndirməməsinə ehtiyac var.

Amma hakim siyasi çevrələrin bu prinsipə önəm verməməsinin ən bariz örnəyi 4 iyun 1993-cü il olaylarından sonra yaşanan qeyri-legitim hakimiyyət dəyişikliyi ilə bağlıdı. Bəlkədə hakim siyasi qüvvənin hakimiyyətə gəlməsinin başlanğıc hekayəsi kimi bu olaylarla manipulyasiya başadüşüləndir. Amma az-çox hüquq və siyasət elmindən xəbərdar olan şəxs bu olaylara münasibətdə dürüst davranmaq və mülahizə yürütməyə borcludu.

26 il öncəki hakimiyyət dəyişikliyinə həm universal prinsiplər, həm də o dövrün qanunvericlik bazası müstəvisində baxmaq zəruridi. Bu zaman siyasi şəraiti şişirtmədən, uydurmadan və kompleks araşdırmaq vacibdi. Beləliklə, 18 iyunda Elçibəyin Kələkiyə səfər etməsi, ardınnca 29 avqustda onun prezidentlik səlahiyyətlərinin əlindən alınması ilə bağlı referendumun keçirilməsi və 3 oktyabra növbədəkənar prezdent seçkisinin təyin edilməsi həm siyasi, həm də hüquqi baxımdan qüsurlu olub. Əgər 15 oktyabrda Heydər Əliyevin Milli Məclisin sədri seçilməsi siyasi razılaşmanın nəticəsi idisə, 18 iyundan sonra yaşananlar ölkə başçısı ilə razılşadırılmamışdı. Ortada siyasi konsensus yox idi. Qəbul edilmiş referendum aktı da tez-tələsik, ümumi siyasi mənafe ilə uzlaşmayan, daha çox qiyamçı silahlı dəstə və müxalif siyasi qüvvələrin hüquqsuz davranışının nəticəsi idi. Ötən 26 ildə həmin 3 aylıq dönəmdə yaşanan olaylara əsaslandırılmış hüquqi izahat verilmədiyi üçün miflər uydurulur. Çünki ortada prezidentin istefası barədə könüllü istəyi və ya fəaliyyət qabiliyyətsizliyi haqqında tutarlı mövqe yox idi.

Məsələn, belə bir mif uydurublar ki, guya ölkənin müstəqilliyinə təhlükə vardı. Yalandı. Bəli, ölkənin ərazi bütövlüyünə təhlükə vardı. Ancaq ərazi itirmək müstəqilliyi itirmək deyildi. Hərçənd hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnən 3 aylıq bir dönəmdə 6 rayon itirilsə də, bu müstəqilliyin itirilməsi ilə sonuclanmadı. Və indi sual ortaya çıxır – silahlı qiyamçılara qarşı Elçibəy hökuməti ilə həmrəy siyasi mövqe nümayiş etdirməyənlər 3 aylıq dönəmdə nə dərəcədə dürüst davranıblar? Çünki böhranın tez-tələsik həlli üçün legitimlik deyil ərazi itkisindən yayınma diqqətə alınıbsa, bu baş vermədi – ərazi itirildi.

Cənubda Talış Muğan respublikası və şimalda “Sadval”çıların aksiyaları ilə bağlı separatizm halları da yetərincə şişirdilib. Nə TMR-in elan olunması, nə də “Sadval”çıların çağrışları yerli əhali arasında ictimai dəstək qazandı. Əksinə  hər iki bölgədə seperatist addımlar yerli əhalinin etirazı və biganəliyi ilə üzləşdi. Konkret olaraq, seperatizmin baş qaldırmasına görə Elçibəyin cavabdehliyinə gəlikdə, bu proses onun de-fakto hakimiyyətdə olduğu dönəmə deyil, 4 iyun sonrakı siyasi dönəmə (!)və Bakıdan uzaqlaşdığı dövrə təsadüf edir.

Bütün çözümlər dövlət siyasətindən başlayır…

Son 2-3 il ərzində vətəndaş cəmiyyətində canlanma meylləri var, yeni gənc simalar və təşəbbüslər ictimai məkana daxil olub. Bu proses olduqca ləng getsə də, zəruri mərhələdi və bu canlanmanın güclü vətəndaş cəmiyyətinə çevrilməsi üçün vaxtaşırı durumun saf-çürük olunmasına ehtiyac var.

Hazırda vətəndaş təşəbbüslərinin dəstəklənməsi üçün maddi-texniki resurslar məhduddur. Fiziki olaraq bir araya gəlmək üçün bəzən maliyyə, bəzən də məkan çatışmır. Amma nə qədər ki, virtual məkanda ünsiyyət, şəbəkələşmə və koordinasiya imkanları qalır, ölkənin taleyüklü problemlərinin çözümü ilə bağlı birgə əməkdaşlıq imkanlarını inkişaf etdirməliyik. Bu əməkdaşlığı qurarkən və ya yürüdərkən, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının əvvəlki illərdə buraxdığı nöqsanları təkrarlamamaq xüsusən vacibdir.

XXX

Vaxtaşırı hansısa problem ilə bağlı sosial mediada kampaniyalar başlayır, çağrışlar edilir. Istər cinsi bərabərlik, istər məşişət zorakılığı, istərsə də sağlamlıqla bağlı problemlər önə çəkilir. Amma bu zaman hakim siyasi qüvvənin və ya dövlətin hansısa rəhbər şəxsini qıcıqlandırmamaq, bəzən də incitməmək xətti götürülür. Bəzən isə heç bir əsası olmayan savadsız ittihamla üzləşirik – prosesi siyasiləşdirmək olmaz. Gerçəkdə isə vətəndaş cəmiyyəti hərdən siyasi qüvvələri öz arxasınca aparan, hərdən də siyasi qüvvələrə opponetlik edəcək potensiala malik olmalı, bəzən siyasi gündəm yaratmalı, bəzən də siyasi gündəmi dəyişməlidi. Çünki vətəndaş cəmiyyəti daha yaxşı cəmiyyət, daha güclü vətəndaş iştiraklçılığı və daha geniş ictimai məkan anlayışlarını təbliğ etməlidi. Bizim ölkədə isə bir qayda olaraq vətəndaş təşəbbüslərinin ən ciddi çatışmazlığı mövcud dövlət siyasətini dəyişməyə yönəlmir. Təhslilli və ya təhsilsiz olmasından asılı olmayaraq, heç kim fərqinə varmır yaxud varmaq istəmir ki, ölkədə bütün sosial problemlrin həlli ilə bağlı ictimai siyasətin dəyişilməsinə ehtiyac var. Daha da konkretləşdirək. Azərbaycan unitar dövlətdir. Yerli və ya federal səviyyəli siyasət yürüdülmür. İşsizlikdən tutmuş məişət zorrakılığına, erkən nigahlar, cinsi azlıqların təqib olunması, keyfiyyətsiz təhsil və ya səhiyyə xidmətinə görə mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları məsuliyyət daşıyır. Çünki bu problemlərin aradan qaldırılması üçün zəruri olan pozitiv öhdəliyini dövlət icra eləmirsə, artıq bu siyasətin adı hərkətsizlik və məsuliyyətsizlikdi.

XXX

Bəzən ən həssas sosial problem belə hansısa hala yönəlik (case-oriented) dəyişikliyin əldə olunması, zərərçəkənlərinin tanınması və cavabdehlərin cəzalandırılması ilə bağlı kampaniya ilə məhdudlaşır. Əslində isə ölkədə daha çox bu cür halları doğuran siyasətin dəyişilməsinə yönəlik (policy change oriented) təşəbbüslərə ehtiyac var. Bu tezliklə baş verməsə, indiki canlanmada iştirak edən qrupların özündən əvvəlkilər kimi marginallaşacağını gözləmək olar. İndi kimsə sual edə bilər ki, hansısa kişinin vaxtaşırı öz həyat yoldaşını döyməsinə, qızını orta məktıbdən uzaq saxlamasına və ya hansısa sinifdə bullinqə görə dövləti qınamaq və günahlandırmaq nə dərəcədə zəruridi? Bu suala cavab tapmaq istəyənlər bircə ay ərzində milli qanunvericliyi və bu qanunvericliyin icrasına məsul dövlət orqanlarının fəaliyyətini araşdırsalar, bütün sosial problemlərin dövlətin fərqli sahələr üzrə siyasəti ilə bağlı olduğunu müəyyən edəcəklər. Məsələn, ökəmizin selektiv abortlara görə dünya ikincisi olması cinsi bərabərliklə bağlı yarıtmaz dövlət siyasətinin həm bir parçası, həm də nəticəsidi. Bu prosesdə Təhsil, Səhiyyə, Daxili İşlər nazirlikləri, Ailə, uşaq və qadın komitəsinin məsuliyyəti var. Ona görə də selektiv abortlar və ya hansısa sosial məsələ üzrə üzrə tənqidlər və çağrışlar, kampaniyalar planlı, kompleks, akademik və davamlı olmalı, cəmiyyətin fəal kəsiminin iştirakı ilə milli səviyyəyə qaldırılmalı və yeni dövlət siyasətinin formalaşmasını hədəf almalıdı. Və nəhayət, dövlət siyasətini mübahisələndirmək, təftiş etmək və dəyişilməsini tələb etmək özünü vətəndaş hesab edən hər kəsin haqqıdır.

İqtidara minnətdarlıq duyğusu

“Yumşalma”nın qısamüddətli və uzunmüddətli məqsədləri

Ölkə başçısının sərəncamı ilə 52 siyasi məhbusun azad olunması sistemli şəkildə aparılan siyasi repressiyanın aradan qalxması anlamına gəlmir. Hazırda 70-dən artıq siyasi məhbus həbsdə, bütün siyasi azadlıqlar isə yalnız kağız üzərindədir. Mövcud siyasi məhdudiyyətlər nəticəsində ictimai məkan 6 il öncə ilə müqayisədə tamamilə işğal olunub. Ancaq son əfv sərəncamından öncə baş verən bəzi sosial yönümlü tədbirlər – yarım milyon insanın kredit borclarının silinməsi, bəzi şəhid ailələrinə birdəfəlik təzminatların ödənilməsi və minimum əmək haqqının artırılması tipli sosial-iqtisadi xarakterli sərəncamlar son olayları bir-birindən ayırmadan nəzərdən keçirməyi zəruri edir. Və hazırda hər kəsi düşündürən bir məsələ var – baş verənlərin arxasında hansı məqsədlər durur.

Şərti olaraq “yumşalma” adlanan bu tədbirlərin səbəbləri barədə əfv sərəncamı imzalanan gün sosial mediada şəxsi mülahizələrimi paylaşdım. Bunlara daha ətraflı aşağıda toxunacağam. Amma bir amili heç bir halda görməzdən gəlməyə haqqımız yoxdur. Hakim siyasi qüvvə durub-dururkən 52 siyasi məhbusu azadlığa buraxıb sosial yönümlü güzəştlərə gedirsə bu nə siyasi islahatlarla bağlı iradənin göstəricisi, nə də ölkədə demokratik dəyişikliklərin carçısıdır. Çünki, 2016-cı ildə keçirilmiş referendum vasitəsilə hakim siyasi ailəni qayğılandıran “varislik planı”nin elə bu tarixdən ciddiləşdiyi bəlli oldu. Həmin referendumla dəyişən konstitusion müddəalara görə seçkidə namizədlik üçün yaş limiti aradan qalxıb, prezidentlik müddəti 5 ildən 7 ilə uzadılıb, vitse-prezidentlik institutu yaradılıb. Referendumdan 5 ay sonra ölkə başçısının öz həyat yoldaşını 1-ci vitse-prezident təyin etməsi, bu təyinatdan 1 il sonra isə növbədənkənar prezident seçkisinin elan edilməsi varislik planın tərkib hissəsidi. Nəhayət, böyük ehtimalla növbəti və ya növbədənkənar parlament seçkilərində hakim ailəyə mənsub gənc şəxs(lər)in deputatlığa namizədliyinin şahidi olacağıq.

İndi isə son 2 ayda “yumşalma” kimi təqdim edilən, amma daha çox “varislik planı”nın uğurlu icrasına yönələn tədbirləri şərtləndirən daxili və xarici faktorlara diqqət yetirək.

Artan sosial narazılıq

Azərbaycan bölgədə yeganə ölkədir ki, son illər sırf sosial tələblərlə keçirilən etiraz aksiyalarında iştirak edənlər siyasi məhbusa çevrilirlər. Məsələn, Quba, İsmayıllı, Sumqayıt, Mingəçevir və Gəncə olaylarında saxlananları xatırlayaq. Əgər Quba və İsmayıllıda sosial durumdan narazı insanlar öz etirazlarını sərt və xaotik şəkildə biruzə verirdilərsə, Sumqayıt və Mingəçevirdə bu aksiyalar daha dinc və kollektiv şəkildə cərəyan etdi. Ötən il Gəncə icra başçısına sui-qəsdin gercəçkləşməsi sosial etirazın daha radikal forması idi. Nəhayət, 19 yanvar mitinqindən sonra iqtidarın ciddi təlaşa qapıldığının şahidi olduq. Bu təlaşa əsas da vardı – sosial mediada bu aksiyadan hazırlanmış videoları izləyənlərin sayı bir gün ərzində milyondan çox idi. Məhz bu səbəbdən də 19 yanvardan bəri heç bir aksiyaya izacə verilmir.

Maliyyə böhranı

2015-ci il yaşanan maliyyə böhranının mənfi nəticələri hələ də aradan qalxmayıb. Son 4 il ərzində adam başına düşən milli gəlir təxminən 2 dəfə azalıb. Bəzi ekspertlər yaxın illərdə Azərbaycanın Ümumi Daxili Məhsul üzrə göstəricilərinin Gürcüstan və Ermənistanla müqayisədə daha da azalacağını təxmin edirlər.

Ermənistanda baş verən məxməri inqilab

Ötən il Ermənistanda yaşanan hakimiyyət dəyişikliyi 3 Cənub Qafqaz respublikası arasında Gürcüstandan sonra dinc və sivil qaydada cərəyan edən ikinci siyasi hadisə idi. İqtidarın vaxtaşırı xatırlatdığı Suriya ssenarsiindən fərqli olaraq, həm yerli, həm də xarici müşahidəçilər gördülər ki, hakimiyyət dəyişikliyi post-sovet məkanı, xüsusən də Avropa Şurasına üzv ölkələrdə kənar müdaxilə olmadıqda zorrakılıqla baş vermir. İkincisi, Ermənistanda yaşananlara əsasən Rusiyadan “xortdan” obrazı düzəltməyə də əsas yoxdur – Kreml üçün qonşu ölkələrin daxili siyasi quruluşları deyil, xarici geosiyasi seçimləri önəmlidi.

Avropa Birliyi ilə Strateji tərəfdaşlıq üzrə saziş

AB bölgədə nə Rusiya, nə də ABŞ kimi hərbi-siyasi güc deyil. Amma bölgədəki 3 dövlətlə iqtisadi münasibətlər, o cümlədən birbaşa maliyyə yardımları AB-ni ən yüksək maliyyə partyoruna çevirib. Hərbi maraqları olmayan belə bir qurumla əməkdaşlıq hər baxımdn iqtidara sərfəlidi. Amma AB təkcə iqtidarla xoş münasibətləri olan Federika Mogelini və ya Johannes Handan ibarət deyil, bu qurumda Azərbaycanla münasibətlərdə insan hüquqları və qanunun aliliyinə önəm verən qruplar və strukturlar var. Bu baxımdan sazişin tez bir zamanda heç bir maneə olmadan imzlanması hakim siyasi qüvvəyə maraqlarına cavab verir.

Bölgədə Türkiyə-Rusiya-İranın hərbi-siyasi əməkdaşlığı

Erdoğan höküməti Azərbaycanın müstəqillik tarixində ilk dəfə olaraq, Türkiyəni bölgədə 3 kiçik respublikanın siyasəti münasibətlərinə müdaxilə etmək gücündə olan Rusiya və İranla hərbi-siyasi ittifaqa qoşub. Bu ittifaqın yalınız Suriyadakı vətəndaş müharibəsi ilə bağlı formalaşdığı söylənsə də, Türkiyənin Rusiyadan S-400 raketlərinin alınması üzrə razılaşması nəticəsində Qərblə hərbi-siyasi əməkdaşlığının zəiflədiyi müşahidə edilir. Əslində Azərbaycan kimi kiçik və avtoritar ölkədə bu ittifaq siyasi rejimin xarici siaysət kursunun kövrəkliyini sınağa çəkir. Nəticədə iqtidarın balanslaşdırma siyasəti üçün siyasi məkan məhdulaşır və imkanları tükənir.

Yuxarıdakı daxili və xarici faktorları bir torbaya yığanda iqtidarın cari durumunun heç də ürəkaçan olmadığı bəlli olur. Bu baxımdan hakim siyasi qrupun diqqət çəkən əsas qayğısı heç də hakimiyyəti indiki problemlərin doğuracağı çıxılmazlıqlardan qorumaq deyil. İndi əsas qayğı varislik planına təhlükələri dəf edərək, bu yolu hamarlamaq və uzun müddət hakimiyyətdə qalmağı təmin etməkdi. Belə olduqda təbii olaraq, indi atılan addımlar siyasi islahatlar səciyyəsi daşımır. Bu “yumşalma” əsasən qısamüddətli və uzunmüddətli məqsədlər əldə etməyə yönəlib:

Qısamüddətli məqsədlər:

  1. Sosial narazılqıları yumşaldaraq ölkə vətəndaşlarının qismən də olsa ictimai etimadını qazanmaq, bununla da həm yerli, həm də xarici siyasi tənqidləri azaltmaq;
  2. Yumşalan siyasi tənqidlərin nəticəsi olaraq, AB ilə strateji əməkdaşlqı sazişini maneəsiz imzalamaq, maliyyə yardımları və kreditləri artırmaq;
  3. Bölgədəki supergüclərin təhdid və təzyqilərinə qarşı rejimin siyasi kövrəkliyini həm yerli, həm də beynəlxalq dəstək hesabına sığortalamaq;

Uzunmüddətli məqsədlər:

  1. Qarşıdakı 6 il ərzində bələdiyyə, parlament və prezident seçkiləri keçiriləcək. Şübhəsiz ki, bu institutlara müxalif siyasi təşkilatların gücsüz və imkansız şəkildə iştirakı üçün siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılması taktikasından imtina olunmayacaq. Ancaq bəzi sosial-iqtisadi tədbirlər, o cümlədən vaxtaşırı verilən siyasi amnistiyalarla hakim siyasi qüvvə bu seçkilər ərəfəsi bölgədəki və Qərbdəki siyasi havadarlarına təbliğat materialları ötürəcək. 
  2. Siyasi hakimiyyətin hakim ailənin digər üzvünə ötürülməsi ilə bağlı legitimlik məsələsinin yerli və beynəlxalq səviyyədə mübahisələndirilməsinə maneə olmaq. Məsələn, bu məqsədlə növbəti parlament seçkilərinin ən azı 2010-cü ilin siyasi atmosferində keçirilməsi, müxalifətdən yalnız 50-dək şəxsin namizədliyinin qeydiyyatı, bu şəxslərdən 5-10 nəfərin parlamentə seçilməsinə imkan verilməsi keçmişdə yaşanmış siyasi tamaşalardandı.

Ümumiyyətlə, iqtidarın yumşalma siyasətinə, xüsusən də son əfv sərəncamına müsbət reaksiyalar göstərdi ki, cəmiyyətdə məyusluq və əzilmişlik ruhu olduqca yayğınlaşıb. Bu ovqatda olan insanların minnətdarlıq duyğusunu qazanmaq üçün oğurlanmış milyardların mində bir hissəsini sosial problemlərə xərcləmək,  siyasi məhbusların sayını dramatik şəkildə artırıb sonra yarısını azad etmək, arada bir jurnalistlərlə görüşmək, xaricdə yaşayan incik soydaşlarımızı vaxtaşırı vətəninə dəvət etmək, saray yazarları və  sənətçilərinin məişət problemlərini həll etmək kifayət edir. Səbəb isə hələ də toplum olaraq aydın siyasi hədəflərə və yetkin viziona malik olmamağımız, çağdaş siyasi kimliklərə yiyələnə bilməməyimizdi. Bunlar isə geniş və ayrıca araşdırılası mövzulardı.

Mədəni inkşafın göstəriciləri: niyə Gürcüstandan geridəyik?

Ötən həftə ölkə başçısı bir qrup teatr, kino və incəsənət xadimi ilə görüşərək, onlara mədəniyyətin inkişafını müzakirə etmək istədiyini bildirdi. Görüşdə səslənən məddah çıxışlarla yanaşı bəzi şikayətlər mövcud mədəni durğunluğun səviyyəsini göstərdi.

Mədəniyyət yarandığı çoğrafiyada yaşayan toplumun sosial varlığını, milli kimliyi və mövcudluğunu təmsil edir. Və sosial mahiyyəti olmayan heç bir mədəniyyət inkişaf edə bilməz. Çünki mədəniyyət sosial mühitin bir parçasıdı və mədəni inkişaf mövcud sosial şərtlərdən kənarda baş vermir. Bu baxımdan mədəni inkişafa ölkədəki sosial rifah göstəriciləri və universal mədəni standartlar müstəvisində qiymət verilməlidi. Amma görüşdə bəlli oldu ki, hakimiyyət mədəniyyətə çağdaş dünyanın qəbul etdiyi standartlardan deyil, gerilikçi siyasi prizmadan yanaşır. Tədbirdə mədəniyyətlə bağlı dövlətin sosial siyasəti nə təhlil edildi, nə də problemlərin köklü səbəbləri göstərildi. Özlərini mədəniyyətin içində hesab edən aktyor, müğənni və yazıçılar isə dövlətin mədəni siyasətini təhlil edəcək cəsarətdə və bacarıqda olmadıqlarını, ən yaxşı halda mənsub olduqları sahələrin peşəkarları olduqlarını göstərdilər.

Gürcüstan örnəyi

Şübhəsiz ki, ölkəmizdə mədəni inkişaf göstəriçilərini dövlətə rəhbərlik edən şəxslər hamıdan yaxşı bilirlər. Amma bu göstəriciləri daha geniş auditoriyanın müzakirəsinə buraxmaq faydalı olardı. Oxucunu BMT-nin universal standartları, o cümlədən UNESCO-nun tövsiyyələriylə yormadan, daha asan metod – müqayisəli təhlildən yararlanaq. Qonşu Gürcüstanla Azərbaycanın 2017-ci il üzrə mədəniyyət və incəsənət sahəsində statistik göstəricilərini tutuşdurdum. Nəzərə alaq ki, həmin il üzrə Azərbaycanda adambaşına düşən milli gəlir 15600 dollar, Gürcüstanda isə 9186 dollar olub. Azərbaycan əhalisi 9,8 milyon, Gürcüstan əhalisi 3,7 milyon nəfərdir.

Beləliklə, həm BMT-nin hesabatları, həm də hər iki ölkənin rəsmi qurumlarının paylaşdığı rəqəmlərə baxaq:

Göstəricilər Azərbaycan Gürcüstan
Muzeylərin sayı 238 241
Muzeyə gələnlərin
sayı
3 milyon 1,9 milyon
Kinozallar 9 5
Teatrların sayı 28 49
Sənədli film istehsalı 0 10
Teatr tamaşaçı sayı 704 min 576 min
TV kanallar 11 12
Radio sayı 13 23
Dövlət büdcə vəsaiti 149 mln ABŞ dolları 175 mln ABŞ dolları

İnsaf naminə qeyd edək ki, hazırda Gürcustanda kino istehsalı nəinki Cənubi Qafqaz, hətta digər post-sovet ölkələri üzrə müqayisədə ciddi nailiyyətlər əldə edib. Bu sektora ayrılan dövlət və qeyri-dövlət maliyyə vəsaitləri hər il Avropa film festivallarına yeni əsərlər göndərməyə imkan verir.

Gürcüstanın mədəni sahədə inkişafını göstərən digər faktor bu ölkədə kitabxana işinin sürətlə yayılmasıdı. Tiflisə səfər edən jurnalistlərə Parlament Kitabxanası, Milli Kitabxana, Çavçavadze və Saakaşvili adına kitabxanalara baş çəkib, zəngin ədəbiyyatla tanış olmağı məsləhət görürəm.

Teatrlara gəldikdə, Gürcüstandakı 49 teatrdan 38 dram teatrı, 2 uşaq, 7 kukla və 2 opera teatrı kimi çalışır.

Yuxarıdakı cədvəldəki göstəriciləri hər ik ölkənin əhalisi üzrə adambaşına hesablayanda çox fərqli mənzərə yaranır. Kimsə düşünə bilər ki, gürcülər bizdən fərqli olaraq, asudə vaxtlarında teatr və kinoya getməyi, yaxud kitab oxumağa daha çox üstünlük verir. Əsl səbəb bu deyil. Məsələ burasındadır ki, Gürcüstanda bizdən fərqli olaraq mədəni inkişafa inzibati, siyasi və iqtisadi məhdudiyyətlər yoxdur. Ən önəmlisi isə mədəni inkişaf üçün zəruri şərtlər var.

Mədəni inkişafı buxovlayan faktorlar

Birincisi, ifadə azadlığına barışmaz münasibət göstərən siyasi rejimlərdə mədəni inkişaf ola bilmir. Məsələn, yazıçılardan Bayram Bayramovun ədəbi irsinə qadağa, Əkrəm Əylislinin və Rüstəm İbrahimbəyova hücumlar, aktyor İlqar Cahangir və Abbas Qəhrəmonova təzyiqlər Azərbaycan mədəni mühitini də sarsıtdı. Bu sahədə tənqidi ruhu və yaradıclıq azadlığını buxovladı.

İkincisi, milli gəlirlin normal bölünməməsi nəticəsində vətəndaşların maddi durumu yaxşılaşmır, teatra və kinoya pul xərcləmək imkanı formalaşmır. Nəticədə isə aktyorlar və bəstəkarlar öz sənəti hesabına dolana bilmir, prezidentin xüsusi fondundan (yeri gəlmişkən, bu fondun mövcudluğu ölkədə absurd büdcə siyasətinin təzahürüdü) ayrılan vəsaitlərə möhtac qalırlar. Biznes mühitinə məhdudiyyətlər də imkanlı şəxslərin sosial layihələrə, o cümlədən ədəbiyyat və sənətə ürəklə pul xərcləməsinə imkan vermir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan hakimiyyətini mədəniyyətə xəsisliklə və minnətlə pul xərcləməyi, xərcləmək istəyənə maneəçiliyi aradan qalxsa, teatrlar, kinozallar, kitabxanalar və muzeylər bir-biri ilə sağlam rəqabət şəraitində inkişaf edərlər.

Üçüncüsü, dövlət aparatını ağuşuna almış korrupsiya. Hakimiyyət korrupsiya ilə o qədər qucaqlaşıb ki, mədəniyyəti Gürcüstan kimi subsidiyalarla, qrantlar və dotasiyalarla dəstəkləmək durumunda deyil. Çünki maddi tamah cavabdehlik və məsuliyyət hissini  üstələyib.

Nəhayət, postsovet siyasi əxlaqı ilə idarə olunan ölkədə iqtidar müstəqil sənət və yaradıcılıq mühitin yaranmasından ehtiyatlanır. Necə ki, Stalin və Brejnev sənəti özlərindən asılı vəziyyətdə saxlmaqla bundan hakimiyyətin təbliğatı üçün istifadə edirdilər, eyni metodu əsası Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş post-sovet idarəçiliyinin davamçıları da yürüdürlər. Bu cür inzibati metoddan imtina etmiş Gürcüstanda yazıçılar, kitabxanaçılar, aktyorlar, bəstəkar və müğənnilər onlarla qurumda birləşiblər. Bu qurumlar həm dövlət, həm də qeyri-dövlət təşkilatlarından aldıqları qrantlar hesabına festivallar, sərgilər və mühazirələr təşkil edirlər. Nə onlar ölkə başçısının yadına düşür, nə də ölkə başçısı onlarla görüşməyi özünün proqramına salır. Çünki hərənin öz yaradıcılıq sahəsi var.

P.S: UNESCO-nun məlumatına görə, 2016-cı ildə Gürcüstanda 3 milyon nüxsədən artıq kitab, jurnal və qəzet nəşr olunub, təxminən adama 1 nəşr düşür. Bizdə belə göstərici üzrə statistik məlumat tapa bilmədim.