Demokratik qüvvələr üçün seçki sınağı

Təxminən 2-3 ay əvvəl demokratik düşərgədə növbəti parlament seçkilərində iştirakla bağlı müzakirələr başladı. Seçkiyə bir ildən atıq müddət varkən bu cür müzakirələrə başlamaq faydalıdı. Ancaq müzakirələr sağlam məcradan çıxmadan, tərəflərin müzakirə haqqına hörmət saxlamaqla aparılsa hər kəs üçün maraqlı olar. İştirak məsələsində isə iki fərqli münasibət olduğu üçün, bütün mövqeləri nəzərdən keçirməyə ehtiyac var. Respublikaçı Alternativ Partiyası başda olmaqla bir kəsim parlament seçkilərində iştirakı zəruri, Xalq Cəbhəsi başda olmaqla digər kəsim isə lüzumsuz hesab edir.

Azərbaycan seçki tarixinə nəzər salsaq, seçkidə iştirak yoxsa boykot mövzusu üzrə müzakirələrin hələ 1993-cü ilin növbədənkənar prezident seçkisindən başladığını qeyd etməliyik. 29 avqust 1993-cü ildə Elçibəyin prezident səlahiyyətlərinin əlindən alınması ilə nəticələnən referendumu əsas siyasi qüvvələr qeyr-legitim hesab edərək, həmin ilin 3 oktyabrına təyin edilən prezident seçkisini boykot etdilər. Ancaq 1993-cü illə müqayisə də 1998, 2008 və 2018-ci ildə keçirilən prezident seçkilərinin boykot olunmasına münasibət heç vaxt birmənalı olmayıb.

Parlament seçkilərinə gəldikdə isə 1995-ci ildən 2015-ci ilədək keçirilən bütün seçkilərdə müxalif partiyalar iştirak etməyə, hakim siyasi qüvvə isə süni maneələr yaradaraq namizədlərin sayını azaltmağa çalışıb. Məsələn,  2005-ci il parlament seçkilərinə qatılan deputatlığa namizədlərin sayı 2100 nəfərdən artıq idisə, 2010-cu ildə qeydə alınmış namizədlərin sayı süni manelər nəticəsində 695 nəfər, 2015-ci ildə isə 769 nəfər olub. Göründüyü kimi, hakimiyyət hər seçkidə manelər yaradaraq namizədlərin sayının azalmasına, bununla da seçkidə rəqabət mühitinin boğulmasına çalışır. Beləliklə, sual yaranır – parlament seçkisində iştirak hakim siyasi qüvvəyə sərf edirmi?

Seçki hakimiyyətin legitimliyini mübahisələndirir

Siyasi tarix dünyanın müxtəlif ölkələrində hakimiyyətlərin legitimliyi ilə bağlı müxtəlif faktorları fərqləndirir. Bunlardan ikisi bizim kimi ölkələrin siyasi sistemi üçün səciyəvi odluğundan, onlardan bəhs edəcəyik.

Legitimliyin birinci faktoru kimi siyasi hakimiyyətin seçkilər nəticəsində formalaşması önə çıxır. Bir çox beynəlxalq təşkilatın üzvü kimi həm parlament, həm də prezident seçkilərinin keyfiyyəti nəinki ölkədə, həmçinin beynəlxalq səviyyədə mübahisələndirilə bilər. Konkret olaraq, parlament seçkilərinə gəlikdə isə bu sahədə mübahisələndirmə indiyədək Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarları səviyyəsində gerçəkləşib. Ancaq Avropa Şurası Parlament Assambleyasını indiyədək seçkilərin nəticələri ilə bağlı müzakirələrə cəlb etmək mümkün olmayıb. Nəzəri olaraq bu imkan növbəti parlament seçkisində də qalır.

Hakimiyyətin legitimliyi ilə bağlı ikinci faktor isə iqtidarların seçkilərarası dövrdə idarəçilikdə buraxdığı yanlışlıqlara görə sorğulanması, vaxtından əvvəl istefaya göndərilməsi ənənəsidir. Legitimliyin mübahisələndirilməsi ilə bağlı 2 faktor arasında müqayisə aparsaq, hər iki imkanın nəzəri olaraq mövcud olduğunu, amma brinicinin daha praktik olduğunu qeyd edə bilərik.

Boykot səmərə verirmi?

Prezident seçkisi ilə müqayisə də parlament seçkiləri zamanı boykotun spesifik çətinlikləri var. Parlament seçkiləri təkmandatlı dairələr üzrə majoritar qaydada keçirildiyi üçün əsas siyasi qüvvələrin iştirakdan imtina etməsi yerli səviyyədə fəal olan şəxslərin və kiçik siyasi qrupların da iştirak qərarına təsir etməyəcək. Yəni siyasi mənsubiyyəti olmayan şəxslər sayəsində Bakı, Sumqayıt və Gəncə kimi bölgələrdə deputatlığa namizədlər diqqət çəkən rəqabət mühiti yarada bilərlər. Bu baxımdan bütün ictimai-siyasi fəalların boykot çağrışlarına məhəl qoyacağı inandırıcı görünmür. Eyni zamanda ötən 20 il ərzində əsas müxalif partiyaların boykot etdiyi 3 prezident seçkisinin nəticələri göstərir ki, hakimiyyətin legitimliyi bu taktika nəticəsində nə yerli, nə də beynəlxalq səviyyədə şübhə altına düşüb.

Və nəhayət, 2010-cu ildən başlayaraq, hakim siyasi qüvvənin yürütdüyü taktika göstərir ki, 125 seçki dairəsinin hər birində namizədlərə maneələr yaratmaqda niyyət maksimum şəkildə seçkini sovet dövrünün xalq deputatları sovetinə təyinat kimi təşkil etmək, bununla da siyasi rəqabət və ictimai fəallığının qarşısını almaqdı. Təsəvvür edək ki, 2020-ci il seçkiləri boykot olunacaq və deputatlığa namizədlərin siyahısı 2015-ci ildəki kimi yerli icra hakimiyyətlərində tərtib olunacaq. Bu nə ATƏT-in müşahidə missiyası, nə Avropa Parlamenti, nə də AŞPA-nın seçki müşahidə missiyasının gəlişini əngəlləyəcək. Əksinə belə bir siyasi mühit hakim siyasi qüvvəyə alternativsizlik mühitində “qələbəsəsini” Avropadan olan müşahidəçilərə nümayiş etdirməyə fürsət verəcək.

Seçkidə iştirakın şərtləri

Şübhəsiz ki, mövcud siyasi mühit 2020-ci il parlament seçkilərinin nəinki azad və ədalətli, həmçinin rəqabətli qaydada keçəcəyinə ümid vermir. Bu baxımdan demokratik qüvvələrin  qarşıdakı bir il ərzində 3 istiqamətdə birgə təşəbbüslər göstərməsinə, bununla da həm yerli ictimaiyyəti, həm də ölkənin üzvü olduğu beynəlxalq təşkilatları seçki prosesinə cəlb etməyə ehtiyac var:

Azad seçki mühitinin yaradılması üçün sərbəst toplaşmaq, birləşmək və ifadə azadlıqlarının prioritet olaraq qabardılması, siyasi məhbusların azad olunması yönündə çalışmalar;

Ədalətli seçki mühitinin yaradılması üçün seçki komissiyalarının tərkibinin dəyişdirilməsi, xüsusən də Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin seçki şikayətləri üzrə qərarlarına görə məsuliyyət daşıyan komissiya üzvlərinin vəzifələrindən uzqlaşıdırlması, seçki şikayətləri üzrə mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi, dövlət büdcəsindən maliyyələşən kanallarda pulsuz efir vaxtının ayrılmasının tələb edilməsi;

Rəqabətli seçki mühitinin yaradılması üçün 125 seçki dairəsi üzrə müxalif və müstəqil namizədlərlə koordinasiyanın təşkili, seçki dairələrindən vahid namizədlərin müəyyən edilməsi və seçicilərin fəallaşdırılması üçün əməkdaşlığın təşkili. Heç kəsə sirr deyil ki, seçki kampaniyasında iştirak maddi-texniki və siyasi-psixoloji hazırlıq tələb edir. Hazırda özünü demokratik düşərgədə görən heç bir siyasi qüvvənin bu cür şərtlərə cavab verən 40-50 nəfər deputatlığa hazır namizədi yoxdur. Məhz bu səbəbdən də bir və iki siyasi təşkilatın bütün ölkə boyu siyasi rəqabət mühiti yaradacağı mənə inandırıcı gəlmir.

Yeni siyasi imkanlar

Əvvəlki parlament seçkiləri ilə müqayisə də hazırda seçki yarışı üçün yeni imkanlar yaranıb. Məsələn, sosial media istifadəçilərinin sayı xeyli artıb ki, bu seçiclərlə birbaşa ünsiyyət üçün tamailə yeni göstəricidi. Eyni zamanda Avropa Birliyi ilə siyasi əməkdaşlığın güclənməsi, Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Azərbaycanda siyasi azadlıqların boğulmasına etirazların çoxalması 2020-ci il seçkiləri üçün yeni siyasi şəraitdi. Məsələn, növbəti parlament seçkilərinin qeyri-demokratik keçirilməsi nəticəsində Azərbaycan parlament nümayəndə heyətinin statusunun AŞPA-da tanınması bu situasiyada mübahisələndirilə bilər.

Nəhayət, ölkədə müşahidə olunan sosial narazılıqlar seçkilər yaxınlaşdıqca siyasi fəallığın artmasına kömək edə, vətəndaş-dövlət münasibətlərinin yeni – daha sağlam müstəviyə keçirilməsinə imkan verə bilər.

Bələdiyyə seçkiləri 2020 üçün test ola bilər

Yuxarıda sadaladığım istiqamətlərdə çalışmaların aparılması üçün demokratik düşərgədə çoxtərəfli müzakirələrin başlamasına ehtiyac var. Ancaq müşahidələrimə görə hazırda nəinki müzakirə, elementar ünsiyyət üçün mühit daralıb. Vaxtaşırı sosial şəbəkələrdə müşahidə olunan qarşlılqı ittihamlar nəinki bütün siyasi tərəflərə, hətta ölkənin siyasi gələcəyinə olan ümidləri məhv edir. Əfsus ki, sosial mediada bu cür ittiham və nifrətdolu davranışlar  apolitik insanların sayının artmasına, siyasi fəallığın zəifləməsinə xidmət edir. Ən ağırlısı budur ki, minlərlə tərəfdarı olan siyasi liderlər bəzən məsuliyyətsiz ittihamları ilə mənsub olduqları siyasi təşkilatların marginallaşmasında iştirak edirlər.

2020-ci il parlament seçkilərində əməkdaşlıq demokratik düşərgədə qarşılıqlı ittihamların aradan qalxmasına, yeni siyasi situasiyanın yaradılmasına kömək edə bilər. Bu prosesin başlaması üçün hazırda demokratik düşərgənin aparıcı 4-5 təşkilatı arasında birbaşa ünsiyyətin yaranması vacibdi. Birbaşa ünsiyyətin qurulması üçün hazırda heç bir siyasi partiyada rəhbər vəzifə tutmayan şəxslərin, o cümlədən İsa Qəmbər və Cəmil Həsənli kimi təcrübəli siyasi xadimlərin vasitəçilik təşəbbüsünə ehtiyac var. 

Nəhayət, 2020-ci il seçkiləri ərəfəsində əhalinin siyasi cəhətdən fəallaşdırmaq üçün bu ilin sonunda keçiriləcək bələdiyyə seçkiləri münasib sınaqdı. Məsələn, demokratik qüvvələr Bakı şəhəri üzrə rayon bələdiyyələrinə vahid seçki blokunda qoşulmaqla həm seçkiqabağı təşviqatda yerli səviyyəli problemləri önə çıxarar, həm seçicilərlə birbaşa ünsiyyətə girər, həm də fərqli yerli idarəçilik anlayışını təqdim edərlər. Bununla da 2020-ci il parlament seçkilərinə hazırlıqla bağlı imkanlar, çatışmazlıqlar və problemləri praktiki olaraq saf-çürük etmək üçün imkan yaranar.

15 iyunun “legitimlik” hekayəsi

Bizim siyasi leksikonumuzda nadir hallarda işlənən terminlərdən biri “ictimai dürüstlük” anlayışıdı. Müstəqillik dövründə bir çox siyasi anlayış kimi bu prinsip də diqqətdən kənarda qalıb. Siyasət və idarəçilikdə təmsil olunan, yaxud bundan bəhs edən hər kəsin ictimai dürüstlük prinsipini gözləməsi, manipulyasiya, dezinformasiya və populizmdən uzaq duraraq, ictimai rəyi çaşdırmaması və yanlış yönləndirməməsinə ehtiyac var.

Amma hakim siyasi çevrələrin bu prinsipə önəm verməməsinin ən bariz örnəyi 4 iyun 1993-cü il olaylarından sonra yaşanan qeyri-legitim hakimiyyət dəyişikliyi ilə bağlıdı. Bəlkədə hakim siyasi qüvvənin hakimiyyətə gəlməsinin başlanğıc hekayəsi kimi bu olaylarla manipulyasiya başadüşüləndir. Amma az-çox hüquq və siyasət elmindən xəbərdar olan şəxs bu olaylara münasibətdə dürüst davranmaq və mülahizə yürütməyə borcludu.

26 il öncəki hakimiyyət dəyişikliyinə həm universal prinsiplər, həm də o dövrün qanunvericlik bazası müstəvisində baxmaq zəruridi. Bu zaman siyasi şəraiti şişirtmədən, uydurmadan və kompleks araşdırmaq vacibdi. Beləliklə, 18 iyunda Elçibəyin Kələkiyə səfər etməsi, ardınnca 29 avqustda onun prezidentlik səlahiyyətlərinin əlindən alınması ilə bağlı referendumun keçirilməsi və 3 oktyabra növbədəkənar prezdent seçkisinin təyin edilməsi həm siyasi, həm də hüquqi baxımdan qüsurlu olub. Əgər 15 oktyabrda Heydər Əliyevin Milli Məclisin sədri seçilməsi siyasi razılaşmanın nəticəsi idisə, 18 iyundan sonra yaşananlar ölkə başçısı ilə razılşadırılmamışdı. Ortada siyasi konsensus yox idi. Qəbul edilmiş referendum aktı da tez-tələsik, ümumi siyasi mənafe ilə uzlaşmayan, daha çox qiyamçı silahlı dəstə və müxalif siyasi qüvvələrin hüquqsuz davranışının nəticəsi idi. Ötən 26 ildə həmin 3 aylıq dönəmdə yaşanan olaylara əsaslandırılmış hüquqi izahat verilmədiyi üçün miflər uydurulur. Çünki ortada prezidentin istefası barədə könüllü istəyi və ya fəaliyyət qabiliyyətsizliyi haqqında tutarlı mövqe yox idi.

Məsələn, belə bir mif uydurublar ki, guya ölkənin müstəqilliyinə təhlükə vardı. Yalandı. Bəli, ölkənin ərazi bütövlüyünə təhlükə vardı. Ancaq ərazi itirmək müstəqilliyi itirmək deyildi. Hərçənd hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnən 3 aylıq bir dönəmdə 6 rayon itirilsə də, bu müstəqilliyin itirilməsi ilə sonuclanmadı. Və indi sual ortaya çıxır – silahlı qiyamçılara qarşı Elçibəy hökuməti ilə həmrəy siyasi mövqe nümayiş etdirməyənlər 3 aylıq dönəmdə nə dərəcədə dürüst davranıblar? Çünki böhranın tez-tələsik həlli üçün legitimlik deyil ərazi itkisindən yayınma diqqətə alınıbsa, bu baş vermədi – ərazi itirildi.

Cənubda Talış Muğan respublikası və şimalda “Sadval”çıların aksiyaları ilə bağlı separatizm halları da yetərincə şişirdilib. Nə TMR-in elan olunması, nə də “Sadval”çıların çağrışları yerli əhali arasında ictimai dəstək qazandı. Əksinə  hər iki bölgədə seperatist addımlar yerli əhalinin etirazı və biganəliyi ilə üzləşdi. Konkret olaraq, seperatizmin baş qaldırmasına görə Elçibəyin cavabdehliyinə gəlikdə, bu proses onun de-fakto hakimiyyətdə olduğu dönəmə deyil, 4 iyun sonrakı siyasi dönəmə (!)və Bakıdan uzaqlaşdığı dövrə təsadüf edir.

Bütün çözümlər dövlət siyasətindən başlayır…

Son 2-3 il ərzində vətəndaş cəmiyyətində canlanma meylləri var, yeni gənc simalar və təşəbbüslər ictimai məkana daxil olub. Bu proses olduqca ləng getsə də, zəruri mərhələdi və bu canlanmanın güclü vətəndaş cəmiyyətinə çevrilməsi üçün vaxtaşırı durumun saf-çürük olunmasına ehtiyac var.

Hazırda vətəndaş təşəbbüslərinin dəstəklənməsi üçün maddi-texniki resurslar məhduddur. Fiziki olaraq bir araya gəlmək üçün bəzən maliyyə, bəzən də məkan çatışmır. Amma nə qədər ki, virtual məkanda ünsiyyət, şəbəkələşmə və koordinasiya imkanları qalır, ölkənin taleyüklü problemlərinin çözümü ilə bağlı birgə əməkdaşlıq imkanlarını inkişaf etdirməliyik. Bu əməkdaşlığı qurarkən və ya yürüdərkən, vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının əvvəlki illərdə buraxdığı nöqsanları təkrarlamamaq xüsusən vacibdir.

XXX

Vaxtaşırı hansısa problem ilə bağlı sosial mediada kampaniyalar başlayır, çağrışlar edilir. Istər cinsi bərabərlik, istər məşişət zorakılığı, istərsə də sağlamlıqla bağlı problemlər önə çəkilir. Amma bu zaman hakim siyasi qüvvənin və ya dövlətin hansısa rəhbər şəxsini qıcıqlandırmamaq, bəzən də incitməmək xətti götürülür. Bəzən isə heç bir əsası olmayan savadsız ittihamla üzləşirik – prosesi siyasiləşdirmək olmaz. Gerçəkdə isə vətəndaş cəmiyyəti hərdən siyasi qüvvələri öz arxasınca aparan, hərdən də siyasi qüvvələrə opponetlik edəcək potensiala malik olmalı, bəzən siyasi gündəm yaratmalı, bəzən də siyasi gündəmi dəyişməlidi. Çünki vətəndaş cəmiyyəti daha yaxşı cəmiyyət, daha güclü vətəndaş iştiraklçılığı və daha geniş ictimai məkan anlayışlarını təbliğ etməlidi. Bizim ölkədə isə bir qayda olaraq vətəndaş təşəbbüslərinin ən ciddi çatışmazlığı mövcud dövlət siyasətini dəyişməyə yönəlmir. Təhslilli və ya təhsilsiz olmasından asılı olmayaraq, heç kim fərqinə varmır yaxud varmaq istəmir ki, ölkədə bütün sosial problemlrin həlli ilə bağlı ictimai siyasətin dəyişilməsinə ehtiyac var. Daha da konkretləşdirək. Azərbaycan unitar dövlətdir. Yerli və ya federal səviyyəli siyasət yürüdülmür. İşsizlikdən tutmuş məişət zorrakılığına, erkən nigahlar, cinsi azlıqların təqib olunması, keyfiyyətsiz təhsil və ya səhiyyə xidmətinə görə mərkəzi icra hakimiyyəti orqanları məsuliyyət daşıyır. Çünki bu problemlərin aradan qaldırılması üçün zəruri olan pozitiv öhdəliyini dövlət icra eləmirsə, artıq bu siyasətin adı hərkətsizlik və məsuliyyətsizlikdi.

XXX

Bəzən ən həssas sosial problem belə hansısa hala yönəlik (case-oriented) dəyişikliyin əldə olunması, zərərçəkənlərinin tanınması və cavabdehlərin cəzalandırılması ilə bağlı kampaniya ilə məhdudlaşır. Əslində isə ölkədə daha çox bu cür halları doğuran siyasətin dəyişilməsinə yönəlik (policy change oriented) təşəbbüslərə ehtiyac var. Bu tezliklə baş verməsə, indiki canlanmada iştirak edən qrupların özündən əvvəlkilər kimi marginallaşacağını gözləmək olar. İndi kimsə sual edə bilər ki, hansısa kişinin vaxtaşırı öz həyat yoldaşını döyməsinə, qızını orta məktıbdən uzaq saxlamasına və ya hansısa sinifdə bullinqə görə dövləti qınamaq və günahlandırmaq nə dərəcədə zəruridi? Bu suala cavab tapmaq istəyənlər bircə ay ərzində milli qanunvericliyi və bu qanunvericliyin icrasına məsul dövlət orqanlarının fəaliyyətini araşdırsalar, bütün sosial problemlərin dövlətin fərqli sahələr üzrə siyasəti ilə bağlı olduğunu müəyyən edəcəklər. Məsələn, ökəmizin selektiv abortlara görə dünya ikincisi olması cinsi bərabərliklə bağlı yarıtmaz dövlət siyasətinin həm bir parçası, həm də nəticəsidi. Bu prosesdə Təhsil, Səhiyyə, Daxili İşlər nazirlikləri, Ailə, uşaq və qadın komitəsinin məsuliyyəti var. Ona görə də selektiv abortlar və ya hansısa sosial məsələ üzrə üzrə tənqidlər və çağrışlar, kampaniyalar planlı, kompleks, akademik və davamlı olmalı, cəmiyyətin fəal kəsiminin iştirakı ilə milli səviyyəyə qaldırılmalı və yeni dövlət siyasətinin formalaşmasını hədəf almalıdı. Və nəhayət, dövlət siyasətini mübahisələndirmək, təftiş etmək və dəyişilməsini tələb etmək özünü vətəndaş hesab edən hər kəsin haqqıdır.

İqtidara minnətdarlıq duyğusu

“Yumşalma”nın qısamüddətli və uzunmüddətli məqsədləri

Ölkə başçısının sərəncamı ilə 52 siyasi məhbusun azad olunması sistemli şəkildə aparılan siyasi repressiyanın aradan qalxması anlamına gəlmir. Hazırda 70-dən artıq siyasi məhbus həbsdə, bütün siyasi azadlıqlar isə yalnız kağız üzərindədir. Mövcud siyasi məhdudiyyətlər nəticəsində ictimai məkan 6 il öncə ilə müqayisədə tamamilə işğal olunub. Ancaq son əfv sərəncamından öncə baş verən bəzi sosial yönümlü tədbirlər – yarım milyon insanın kredit borclarının silinməsi, bəzi şəhid ailələrinə birdəfəlik təzminatların ödənilməsi və minimum əmək haqqının artırılması tipli sosial-iqtisadi xarakterli sərəncamlar son olayları bir-birindən ayırmadan nəzərdən keçirməyi zəruri edir. Və hazırda hər kəsi düşündürən bir məsələ var – baş verənlərin arxasında hansı məqsədlər durur.

Şərti olaraq “yumşalma” adlanan bu tədbirlərin səbəbləri barədə əfv sərəncamı imzalanan gün sosial mediada şəxsi mülahizələrimi paylaşdım. Bunlara daha ətraflı aşağıda toxunacağam. Amma bir amili heç bir halda görməzdən gəlməyə haqqımız yoxdur. Hakim siyasi qüvvə durub-dururkən 52 siyasi məhbusu azadlığa buraxıb sosial yönümlü güzəştlərə gedirsə bu nə siyasi islahatlarla bağlı iradənin göstəricisi, nə də ölkədə demokratik dəyişikliklərin carçısıdır. Çünki, 2016-cı ildə keçirilmiş referendum vasitəsilə hakim siyasi ailəni qayğılandıran “varislik planı”nin elə bu tarixdən ciddiləşdiyi bəlli oldu. Həmin referendumla dəyişən konstitusion müddəalara görə seçkidə namizədlik üçün yaş limiti aradan qalxıb, prezidentlik müddəti 5 ildən 7 ilə uzadılıb, vitse-prezidentlik institutu yaradılıb. Referendumdan 5 ay sonra ölkə başçısının öz həyat yoldaşını 1-ci vitse-prezident təyin etməsi, bu təyinatdan 1 il sonra isə növbədənkənar prezident seçkisinin elan edilməsi varislik planın tərkib hissəsidi. Nəhayət, böyük ehtimalla növbəti və ya növbədənkənar parlament seçkilərində hakim ailəyə mənsub gənc şəxs(lər)in deputatlığa namizədliyinin şahidi olacağıq.

İndi isə son 2 ayda “yumşalma” kimi təqdim edilən, amma daha çox “varislik planı”nın uğurlu icrasına yönələn tədbirləri şərtləndirən daxili və xarici faktorlara diqqət yetirək.

Artan sosial narazılıq

Azərbaycan bölgədə yeganə ölkədir ki, son illər sırf sosial tələblərlə keçirilən etiraz aksiyalarında iştirak edənlər siyasi məhbusa çevrilirlər. Məsələn, Quba, İsmayıllı, Sumqayıt, Mingəçevir və Gəncə olaylarında saxlananları xatırlayaq. Əgər Quba və İsmayıllıda sosial durumdan narazı insanlar öz etirazlarını sərt və xaotik şəkildə biruzə verirdilərsə, Sumqayıt və Mingəçevirdə bu aksiyalar daha dinc və kollektiv şəkildə cərəyan etdi. Ötən il Gəncə icra başçısına sui-qəsdin gercəçkləşməsi sosial etirazın daha radikal forması idi. Nəhayət, 19 yanvar mitinqindən sonra iqtidarın ciddi təlaşa qapıldığının şahidi olduq. Bu təlaşa əsas da vardı – sosial mediada bu aksiyadan hazırlanmış videoları izləyənlərin sayı bir gün ərzində milyondan çox idi. Məhz bu səbəbdən də 19 yanvardan bəri heç bir aksiyaya izacə verilmir.

Maliyyə böhranı

2015-ci il yaşanan maliyyə böhranının mənfi nəticələri hələ də aradan qalxmayıb. Son 4 il ərzində adam başına düşən milli gəlir təxminən 2 dəfə azalıb. Bəzi ekspertlər yaxın illərdə Azərbaycanın Ümumi Daxili Məhsul üzrə göstəricilərinin Gürcüstan və Ermənistanla müqayisədə daha da azalacağını təxmin edirlər.

Ermənistanda baş verən məxməri inqilab

Ötən il Ermənistanda yaşanan hakimiyyət dəyişikliyi 3 Cənub Qafqaz respublikası arasında Gürcüstandan sonra dinc və sivil qaydada cərəyan edən ikinci siyasi hadisə idi. İqtidarın vaxtaşırı xatırlatdığı Suriya ssenarsiindən fərqli olaraq, həm yerli, həm də xarici müşahidəçilər gördülər ki, hakimiyyət dəyişikliyi post-sovet məkanı, xüsusən də Avropa Şurasına üzv ölkələrdə kənar müdaxilə olmadıqda zorrakılıqla baş vermir. İkincisi, Ermənistanda yaşananlara əsasən Rusiyadan “xortdan” obrazı düzəltməyə də əsas yoxdur – Kreml üçün qonşu ölkələrin daxili siyasi quruluşları deyil, xarici geosiyasi seçimləri önəmlidi.

Avropa Birliyi ilə Strateji tərəfdaşlıq üzrə saziş

AB bölgədə nə Rusiya, nə də ABŞ kimi hərbi-siyasi güc deyil. Amma bölgədəki 3 dövlətlə iqtisadi münasibətlər, o cümlədən birbaşa maliyyə yardımları AB-ni ən yüksək maliyyə partyoruna çevirib. Hərbi maraqları olmayan belə bir qurumla əməkdaşlıq hər baxımdn iqtidara sərfəlidi. Amma AB təkcə iqtidarla xoş münasibətləri olan Federika Mogelini və ya Johannes Handan ibarət deyil, bu qurumda Azərbaycanla münasibətlərdə insan hüquqları və qanunun aliliyinə önəm verən qruplar və strukturlar var. Bu baxımdan sazişin tez bir zamanda heç bir maneə olmadan imzlanması hakim siyasi qüvvəyə maraqlarına cavab verir.

Bölgədə Türkiyə-Rusiya-İranın hərbi-siyasi əməkdaşlığı

Erdoğan höküməti Azərbaycanın müstəqillik tarixində ilk dəfə olaraq, Türkiyəni bölgədə 3 kiçik respublikanın siyasəti münasibətlərinə müdaxilə etmək gücündə olan Rusiya və İranla hərbi-siyasi ittifaqa qoşub. Bu ittifaqın yalınız Suriyadakı vətəndaş müharibəsi ilə bağlı formalaşdığı söylənsə də, Türkiyənin Rusiyadan S-400 raketlərinin alınması üzrə razılaşması nəticəsində Qərblə hərbi-siyasi əməkdaşlığının zəiflədiyi müşahidə edilir. Əslində Azərbaycan kimi kiçik və avtoritar ölkədə bu ittifaq siyasi rejimin xarici siaysət kursunun kövrəkliyini sınağa çəkir. Nəticədə iqtidarın balanslaşdırma siyasəti üçün siyasi məkan məhdulaşır və imkanları tükənir.

Yuxarıdakı daxili və xarici faktorları bir torbaya yığanda iqtidarın cari durumunun heç də ürəkaçan olmadığı bəlli olur. Bu baxımdan hakim siyasi qrupun diqqət çəkən əsas qayğısı heç də hakimiyyəti indiki problemlərin doğuracağı çıxılmazlıqlardan qorumaq deyil. İndi əsas qayğı varislik planına təhlükələri dəf edərək, bu yolu hamarlamaq və uzun müddət hakimiyyətdə qalmağı təmin etməkdi. Belə olduqda təbii olaraq, indi atılan addımlar siyasi islahatlar səciyyəsi daşımır. Bu “yumşalma” əsasən qısamüddətli və uzunmüddətli məqsədlər əldə etməyə yönəlib:

Qısamüddətli məqsədlər:

  1. Sosial narazılqıları yumşaldaraq ölkə vətəndaşlarının qismən də olsa ictimai etimadını qazanmaq, bununla da həm yerli, həm də xarici siyasi tənqidləri azaltmaq;
  2. Yumşalan siyasi tənqidlərin nəticəsi olaraq, AB ilə strateji əməkdaşlqı sazişini maneəsiz imzalamaq, maliyyə yardımları və kreditləri artırmaq;
  3. Bölgədəki supergüclərin təhdid və təzyqilərinə qarşı rejimin siyasi kövrəkliyini həm yerli, həm də beynəlxalq dəstək hesabına sığortalamaq;

Uzunmüddətli məqsədlər:

  1. Qarşıdakı 6 il ərzində bələdiyyə, parlament və prezident seçkiləri keçiriləcək. Şübhəsiz ki, bu institutlara müxalif siyasi təşkilatların gücsüz və imkansız şəkildə iştirakı üçün siyasi azadlıqların məhdudlaşdırılması taktikasından imtina olunmayacaq. Ancaq bəzi sosial-iqtisadi tədbirlər, o cümlədən vaxtaşırı verilən siyasi amnistiyalarla hakim siyasi qüvvə bu seçkilər ərəfəsi bölgədəki və Qərbdəki siyasi havadarlarına təbliğat materialları ötürəcək. 
  2. Siyasi hakimiyyətin hakim ailənin digər üzvünə ötürülməsi ilə bağlı legitimlik məsələsinin yerli və beynəlxalq səviyyədə mübahisələndirilməsinə maneə olmaq. Məsələn, bu məqsədlə növbəti parlament seçkilərinin ən azı 2010-cü ilin siyasi atmosferində keçirilməsi, müxalifətdən yalnız 50-dək şəxsin namizədliyinin qeydiyyatı, bu şəxslərdən 5-10 nəfərin parlamentə seçilməsinə imkan verilməsi keçmişdə yaşanmış siyasi tamaşalardandı.

Ümumiyyətlə, iqtidarın yumşalma siyasətinə, xüsusən də son əfv sərəncamına müsbət reaksiyalar göstərdi ki, cəmiyyətdə məyusluq və əzilmişlik ruhu olduqca yayğınlaşıb. Bu ovqatda olan insanların minnətdarlıq duyğusunu qazanmaq üçün oğurlanmış milyardların mində bir hissəsini sosial problemlərə xərcləmək,  siyasi məhbusların sayını dramatik şəkildə artırıb sonra yarısını azad etmək, arada bir jurnalistlərlə görüşmək, xaricdə yaşayan incik soydaşlarımızı vaxtaşırı vətəninə dəvət etmək, saray yazarları və  sənətçilərinin məişət problemlərini həll etmək kifayət edir. Səbəb isə hələ də toplum olaraq aydın siyasi hədəflərə və yetkin viziona malik olmamağımız, çağdaş siyasi kimliklərə yiyələnə bilməməyimizdi. Bunlar isə geniş və ayrıca araşdırılası mövzulardı.

Mədəni inkşafın göstəriciləri: niyə Gürcüstandan geridəyik?

Ötən həftə ölkə başçısı bir qrup teatr, kino və incəsənət xadimi ilə görüşərək, onlara mədəniyyətin inkişafını müzakirə etmək istədiyini bildirdi. Görüşdə səslənən məddah çıxışlarla yanaşı bəzi şikayətlər mövcud mədəni durğunluğun səviyyəsini göstərdi.

Mədəniyyət yarandığı çoğrafiyada yaşayan toplumun sosial varlığını, milli kimliyi və mövcudluğunu təmsil edir. Və sosial mahiyyəti olmayan heç bir mədəniyyət inkişaf edə bilməz. Çünki mədəniyyət sosial mühitin bir parçasıdı və mədəni inkişaf mövcud sosial şərtlərdən kənarda baş vermir. Bu baxımdan mədəni inkişafa ölkədəki sosial rifah göstəriciləri və universal mədəni standartlar müstəvisində qiymət verilməlidi. Amma görüşdə bəlli oldu ki, hakimiyyət mədəniyyətə çağdaş dünyanın qəbul etdiyi standartlardan deyil, gerilikçi siyasi prizmadan yanaşır. Tədbirdə mədəniyyətlə bağlı dövlətin sosial siyasəti nə təhlil edildi, nə də problemlərin köklü səbəbləri göstərildi. Özlərini mədəniyyətin içində hesab edən aktyor, müğənni və yazıçılar isə dövlətin mədəni siyasətini təhlil edəcək cəsarətdə və bacarıqda olmadıqlarını, ən yaxşı halda mənsub olduqları sahələrin peşəkarları olduqlarını göstərdilər.

Gürcüstan örnəyi

Şübhəsiz ki, ölkəmizdə mədəni inkişaf göstəriçilərini dövlətə rəhbərlik edən şəxslər hamıdan yaxşı bilirlər. Amma bu göstəriciləri daha geniş auditoriyanın müzakirəsinə buraxmaq faydalı olardı. Oxucunu BMT-nin universal standartları, o cümlədən UNESCO-nun tövsiyyələriylə yormadan, daha asan metod – müqayisəli təhlildən yararlanaq. Qonşu Gürcüstanla Azərbaycanın 2017-ci il üzrə mədəniyyət və incəsənət sahəsində statistik göstəricilərini tutuşdurdum. Nəzərə alaq ki, həmin il üzrə Azərbaycanda adambaşına düşən milli gəlir 15600 dollar, Gürcüstanda isə 9186 dollar olub. Azərbaycan əhalisi 9,8 milyon, Gürcüstan əhalisi 3,7 milyon nəfərdir.

Beləliklə, həm BMT-nin hesabatları, həm də hər iki ölkənin rəsmi qurumlarının paylaşdığı rəqəmlərə baxaq:

Göstəricilər Azərbaycan Gürcüstan
Muzeylərin sayı 238 241
Muzeyə gələnlərin
sayı
3 milyon 1,9 milyon
Kinozallar 9 5
Teatrların sayı 28 49
Sənədli film istehsalı 0 10
Teatr tamaşaçı sayı 704 min 576 min
TV kanallar 11 12
Radio sayı 13 23
Dövlət büdcə vəsaiti 149 mln ABŞ dolları 175 mln ABŞ dolları

İnsaf naminə qeyd edək ki, hazırda Gürcustanda kino istehsalı nəinki Cənubi Qafqaz, hətta digər post-sovet ölkələri üzrə müqayisədə ciddi nailiyyətlər əldə edib. Bu sektora ayrılan dövlət və qeyri-dövlət maliyyə vəsaitləri hər il Avropa film festivallarına yeni əsərlər göndərməyə imkan verir.

Gürcüstanın mədəni sahədə inkişafını göstərən digər faktor bu ölkədə kitabxana işinin sürətlə yayılmasıdı. Tiflisə səfər edən jurnalistlərə Parlament Kitabxanası, Milli Kitabxana, Çavçavadze və Saakaşvili adına kitabxanalara baş çəkib, zəngin ədəbiyyatla tanış olmağı məsləhət görürəm.

Teatrlara gəldikdə, Gürcüstandakı 49 teatrdan 38 dram teatrı, 2 uşaq, 7 kukla və 2 opera teatrı kimi çalışır.

Yuxarıdakı cədvəldəki göstəriciləri hər ik ölkənin əhalisi üzrə adambaşına hesablayanda çox fərqli mənzərə yaranır. Kimsə düşünə bilər ki, gürcülər bizdən fərqli olaraq, asudə vaxtlarında teatr və kinoya getməyi, yaxud kitab oxumağa daha çox üstünlük verir. Əsl səbəb bu deyil. Məsələ burasındadır ki, Gürcüstanda bizdən fərqli olaraq mədəni inkişafa inzibati, siyasi və iqtisadi məhdudiyyətlər yoxdur. Ən önəmlisi isə mədəni inkişaf üçün zəruri şərtlər var.

Mədəni inkişafı buxovlayan faktorlar

Birincisi, ifadə azadlığına barışmaz münasibət göstərən siyasi rejimlərdə mədəni inkişaf ola bilmir. Məsələn, yazıçılardan Bayram Bayramovun ədəbi irsinə qadağa, Əkrəm Əylislinin və Rüstəm İbrahimbəyova hücumlar, aktyor İlqar Cahangir və Abbas Qəhrəmonova təzyiqlər Azərbaycan mədəni mühitini də sarsıtdı. Bu sahədə tənqidi ruhu və yaradıclıq azadlığını buxovladı.

İkincisi, milli gəlirlin normal bölünməməsi nəticəsində vətəndaşların maddi durumu yaxşılaşmır, teatra və kinoya pul xərcləmək imkanı formalaşmır. Nəticədə isə aktyorlar və bəstəkarlar öz sənəti hesabına dolana bilmir, prezidentin xüsusi fondundan (yeri gəlmişkən, bu fondun mövcudluğu ölkədə absurd büdcə siyasətinin təzahürüdü) ayrılan vəsaitlərə möhtac qalırlar. Biznes mühitinə məhdudiyyətlər də imkanlı şəxslərin sosial layihələrə, o cümlədən ədəbiyyat və sənətə ürəklə pul xərcləməsinə imkan vermir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan hakimiyyətini mədəniyyətə xəsisliklə və minnətlə pul xərcləməyi, xərcləmək istəyənə maneəçiliyi aradan qalxsa, teatrlar, kinozallar, kitabxanalar və muzeylər bir-biri ilə sağlam rəqabət şəraitində inkişaf edərlər.

Üçüncüsü, dövlət aparatını ağuşuna almış korrupsiya. Hakimiyyət korrupsiya ilə o qədər qucaqlaşıb ki, mədəniyyəti Gürcüstan kimi subsidiyalarla, qrantlar və dotasiyalarla dəstəkləmək durumunda deyil. Çünki maddi tamah cavabdehlik və məsuliyyət hissini  üstələyib.

Nəhayət, postsovet siyasi əxlaqı ilə idarə olunan ölkədə iqtidar müstəqil sənət və yaradıcılıq mühitin yaranmasından ehtiyatlanır. Necə ki, Stalin və Brejnev sənəti özlərindən asılı vəziyyətdə saxlmaqla bundan hakimiyyətin təbliğatı üçün istifadə edirdilər, eyni metodu əsası Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş post-sovet idarəçiliyinin davamçıları da yürüdürlər. Bu cür inzibati metoddan imtina etmiş Gürcüstanda yazıçılar, kitabxanaçılar, aktyorlar, bəstəkar və müğənnilər onlarla qurumda birləşiblər. Bu qurumlar həm dövlət, həm də qeyri-dövlət təşkilatlarından aldıqları qrantlar hesabına festivallar, sərgilər və mühazirələr təşkil edirlər. Nə onlar ölkə başçısının yadına düşür, nə də ölkə başçısı onlarla görüşməyi özünün proqramına salır. Çünki hərənin öz yaradıcılıq sahəsi var.

P.S: UNESCO-nun məlumatına görə, 2016-cı ildə Gürcüstanda 3 milyon nüxsədən artıq kitab, jurnal və qəzet nəşr olunub, təxminən adama 1 nəşr düşür. Bizdə belə göstərici üzrə statistik məlumat tapa bilmədim.

İşgəncəyə etiraz edirik!

“Demokratiya insan ləyaqəti məsələsidi və insan ləyaqəti siyasi azadlığın özüdür” (Olof Palme)

Foto Meydan TV-nin veb səhifəsindən götürülüb.

Orxan Pamuk “Qara kitab”ında yazır ki, heç nə həyatın özü qədər heyrətedici ola bilməz, təbii ki yazı xaric… Pamuk bu fikri ilə insanoğlunun 5 min öncə əldə etdiyi yazı bacarığının möcuzəsi ilə yanaşı real həyat hadisələrinin oxuduğumuz əsərlər və seyr etdiyimiz filmlərdən daha heyrətli olduğuna diqqət çəkir. Günümüzdə o qədər inanılmaz olaylar yaşanır ki, ən istedadlı təxəyyül sahibi bunları uydurmaqda aciz qala bilər.

Yanvarın sonunda “Müsəlman Birliyi” Hərəkatının sədri, siyasi məhbus  Taleh Bağırzadə yerli və beynəlxalq insan haqları təşkilatlarına müraciət edərək, Qobustan qapalı rejimli həbsxanasında yaşanan insanlıq faciəsinə biganə qalmamağa çağırdı. Məlum oldu ki, Talehlə birgə “Nardaran olayı” üzrə tutulan daha iki siyasi məhbus – Cabbar Cabbarov və Abbas Hüseyn fiziki işgəncələrə məruz qalıblar. Bu şəxslərə qarşı işgəncələrə dair məlumatlar mediada ətraflı dərc olunub.

Bundan bir həftə öncə Xalq Cəbhəsi Partiyasını qanunsuz maliyyələşdirməkdə ittiham edilərək həbs edilən Saleh Rüstəmli və digər siyasi məhbusların Ağır Cinayətlər Məhkəməsində işgəncə barədə tükürpədən ifadələrinə tanış olduq. İşgəncələri təsəvvür etdikcə adamı dəhşət bürüyür.

Aqil Məhərrəmli, Babək Həsənov və Vidadi Rüstəmlinin ifadələrini dönə-dönə oxuyun. Və bunlar Sovetlər dönəminin NKVD, Hitler Almaniyasının Gestaposunda deyil, 2018-ci ildə Azərbaycanın polis idarəsində yaşanıb. Bu insanlara işgəncə verilən günü təsvvür etməyə çalışıram. Deyək ki, Bakıda adi günlərin birində “Bandotdel”in otağında elektroşokla verilən işgəncənin təsirindən Aqilin qolunda kapilyar damarlar partlayıb. Babək Həsənovun bədənində Qarabağ döyüşlərindən qalma yarasına zərbələr vurublar, sonra elektrik cərəyanı sayəsində ittihama qol çəkdiriblər. Vidadi Rüstəmlini isə tualetdə öz təbii ehtiyacını ödəyərkən videoya çəkiblər.

Yuxarıda adıni çəkdiyim şəxslər işgəncələrə məruz qalan yeganə siyasi məhbuslar deyillər. “Nardaran işinə” görə həbs edilən digər siyasi məhbusların, Qiyas və Bayramın döyülməsi ictimaiyyətə tanışdır. Amma işgəncə təkcə döyülmək və ya elektrik cərəyanı ilə həyata keçirilmir. Günahsız olaraq həbs edilmək işgəncənin ilkin psixoloji təzahürüdür. Bunun ardınca saxlanma müddətində düzgün qidalanma və gigiyena qaydalarından məhrum olmaq, anti-sanitariya şəraitində saxlanmaq və sair hallar da işgəncədir. Özümün başıma gələn iki olayı xatırlayram. Kürdəxanıda bir dəfə Turan agentliyinin suallarına cavab verdiyim üçün kameramda axtarış aparıldı və bütün qələm-karandaşlar aparıldı. Sonra köşürüldüyüm 13 saylı “zon”da isə kitabxanada yazmaq üçün zəruri stolları apardılar. Yazı yaazmaq üçün dizimizin üstünə kitab qoymalı olurduq. Oxuyub-yazmağı gündəlik vərdişə çevirən adamlar üçün hər iki hal psixoloji işgəncədir.

Hakimiyyət nə istəyir?

Siyasi məhbuslara münasibətdə işgəncələr tədricən siyasi repressiyanın tərkib hissəsinə çevrilib. İşgəncə halları hüquqda insan ləyaqətinin alçaldılması və insan ruhunun məhv edilməsi kimi yolverilməz, insanlıq əleyhinə cinayət kimi səciyyələnir. Bəs bu əməllər nəyin naminə törədilir? Bu amansızlığın niyyəti nədir?

Kimin icra etməsindən asılı olmayaraq, işgəncə hallarına görə polis və ədliyyə işçsisi ilə yanaşı Prezident administrasiyasındakı məmurlar, hakimlər və prokurorluq orqanları rəhbərləri məsuliyyət daşıyırlar. Onlar hamılıqla siyasi repressiya aparatının işlənməsinə cəlb olunublar, kimisə ayırmaq sadəlöhvlük olar. Bu hallar məhkəmə-hüquq sisteminin feodalizm ənənələri ilə idarə olunmasının göstəricisidi. Karl Marks belə siyasi rejimlər barədə yazırdı ki, feodalizmdə dövlət aparatı məzlumlardan zəngin feodalları qorumaq vasitəsidir.

Hazırda işgəncə siyasi repressiyanın bir formasıdır və repressiya məqsəd deyil, vasitədir – siyasi hakimiyyəti qorumaq və siyasi opponentləri zərərsizləşdirmək naminə istifadə olunan anti-insani vasitə.

Narahatlığa əsas varmı?

Əgər indiki müxalifətin istifadə etdiyi mübarizə vasitələri və üsullarını saf-çürük eləsək, hakim siyasi qrupu uğurlu hesab etmək olar. Çünki uzun illər apardıqları “radikal müxalifət” təbliğatı öz bəhrəsini verib və bu ölkədə heç bir siyasi qüvvə vətəndaş itəatsizliyi, sivil müqavimət və ictimai etimadsızlıq kampaniyaları barədə düşünmür. İqtidar razılıq verəndə dinc etiraz aksiyasını keçirir, prezidentliyə və ya deputatlığa namizəd olurlar. Biz illərdir ki, seçkilərin saxtalaşdırılmasında iştirak edənlərin, işgəncə verən polislər və müstəntiqlərin, təyinatlı deputatların, saxta hökm çıxaran hakimlərin ictimai qaydada qınanmasına nail ola bilmirik. Beləliklə, hakimiyyətin ortada olan siyasi mübarizə vasitələrindən çəkinməsi üçün əsası yoxdur. Amma buna rəğmən sərt və amansız üsullardan yararlanırlar. Şübhəsiz ki, 25 ildir davam edən siyasi repressiyalara məhəl qoymayan fədakar insanlara nifrət edirlər. Onların nəinki azadlıqda, hətta həbsxanada belə fərqli düşünməsindən qəzəblidirlər.

Amma bir məsələdə yanılırlar ki, yaratdıqları siyasi mühit yeni siyasi üsullar meydana çıxara bilər. Əgər insanlar siyasi nifrətlərini şəxsiləşdirsələr, yaxud mövcud siyasi birliklərin seçdiyi mübarizə vasitələrini səmərəsiz hesab etsələr, qeyri-ənənəvi və qeyri-dinc siyasi mübarizə üsullarına üstünlük verəcəklər. Ötən il Gəncədə yaşanan sui-qəsd bu nifrətin qeyri-ənənəvi ifadəsi idi. Ən təhlükəlisi “tək adam”ların çoxalmasıdır…

Məhbusun dini, milli və siyasi mənsubiyyəti önəmli deyil

Hazırda 130-dan artıq siyasi məhbus var. Hamını diqqətdə saxlayıb ictimai müdafiəni gücləndirmək çətindir. Xüsusən də 2013-dən başlayaraq, hakimiyyətin vətəndaş cəmiyyətinə basqıları institutsional fəaliyyəti məhv edib. Amma tədricən vətəndaş cəmiyyətinin toparlanamsı baş verəcək və hüquq müdafiəçiliyi yenidən dirçələcək. Bu proses təbii əkildə gedəcək və bir neçə ilə ölkədə yeni ictimai qruplar formalaşacaq. Ancaq hakimiyyət dayanmır və hər gün kiminsə həbsi, yaxud işgəncə olayının şahidi oluruq. Bu tendensiya bizi mövcud resurslar hesabına insan hüquqlarını müdafiəsini qurmağı, siyasi repressiyalara qarşı ictimai müqaviməti təşkil etməyi zəruri edir. Və bu prosesdə özünün gələcəyini Azərbaycanda görən, bu ölkəyə fiziki və ya ruhi anlamda bağlı olan hər kəs iştirak etməlidi. Tutduğu ictimai mövqedən və ya peşəsindən asılı olmayaraq, siyasi repressiyalara, o cümlədən işgəncələrə etiraz ilk olaraq insanlıq, ikincisi vətəndaşlıq məsələsidi. Amma prosesin insan hüquqlarının müdafiəsi naminə aparılmasını arzu ediriksə, bəzi nüansları nəzərə almalıyıq.

Birincisi, həbsdə olan siyasi məhbuslar arasında “kim daha çox incidilir” müqayisəsi aparmaq yolverilməzdir. Ümumiyyətlə, nəinki siyasi məhbuslar, hətta həbsdəki adi dustaqlarla siyasi məhbuslar arasında müqayisə aparmaq yanlışdı. Bunu etnik zəmində etmək isə heç olmaz. Məsələn, milliyətcə erməni olan dustaq Arsen Baqdasaryanla yaxşı rəftar olunması bir qəbahət kimi gsötərilir. Bu doğru yanaşma deyil. Azadlığı məhdulaşdırılmış istənilən şəxslə – hərbi əsir və girov, ya dustaq olmasından asılı olmayaq, qeyri-insani davranış təbliğ edilməməlidi. Eyni şəkildə Mehman Hüseynovun daha çox müdafiə olunmasını anlayışla qarşılamalıyıq.

İkincisi, Taleh Bağırzadə və digər inanclı siyasi dustaqları müdafiə etmək yalnız şiə müsəlmanların deyil, bütün sivil dünyagörüşlü vətəndaşlarımızın vəzifəsidir. Unutmayaq ki, biz Müsəlman Birliyi Hərəkatı üzvlərini müdafiə edəndə onların siyasi baxışlarını deyil, insan haqlarını, o cümlədən universal prinsipləri müdafə edirik. İranda 10 ay müddətinə həbs edilən Abbas Lisaninin azadlığı üçün çağrışlar da insan hüquqlarının müdafiəsi çərçivəsində olamlıdır. Amma Lisanini müdafiə edən soydaşlarımız hazırda işgəncələrlə üzləşən Talehi, Abbası, Qiyasi və digərlərini unudanda, bu yarımçıq görünür. Kantın təbirincə desək, başqasının azadlığını müdafiə etmək özünə layiq bildiyin azadlığı qorumaqdı və bu təmənnalı olmamalıdı. Çünki azadlıq haqqı ədalətin əsasıdır və onu müdafiə etmək bizim insani təbiətimzidən doğan vəzifəmizdir.

Nə etməli?

Ümid edirəm ki, hazırda həm məhkəmə prosesi gedən cəbhəçilər, həm də digər siyasi məhbuslara qarşı törədilən işgəncələrlə bağlı şikayətlər Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə göndəriləcək. Ancaq bu məhkəmələrdə ədlə olunacaq nəicələrədək, həm yerli, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin mövcud siyasi repressiyalara, xüsusən də işgəncə hallarına təpkisi önəmlidir. Hələlik mümkün hesab etdiyim tədbirləri təklif edirəm:

  1. Həbsxanalarda siyasi məhbusların saxlanma şəraiti və son işgəncə halları ilə bağlı Ədliyyə Nazirliyi, Baş Prokurorluq və Ombudsmana kollektiv şəkildə sorğular göndərmək;
  2. BMT-nin İşgəncələr üzrə məruzəçisi və və Avropa Şurası İşgəncələr Əleyhinə Komitəsini araşdırma aparmaq üçün ölkəyə dəvət etmək;
  3. İşgəncə hallarına yol vermiş orqanlar və onların rəhbərləri ilə bağlı sanksiyaların verilməsi üçün Avropa Birliyi ölkələri və ABŞ-ın ölkəmizdəki səfirliklərinə müraciət etmək;
  4. Yerli və beynəlxalq mediada vaxtaşırı işgəncə halları ilə bağlı fərdi və kollektiv şəkildə etiraz etmək

“Columbia”nın sonuncu missiyası

Bəzən problemlər barədə danışmaq yox bağırmaq gərəkdi

Ekipajdan bir nəfər İsrail, qalanları ABŞ vətəndaşları olub.

16 yanvar 2003-cü ildə Floridada yerləşən Kennedi Kosmik Mərkəzindən 7 nəfərlik ekipajla Columbia hava gəmisinin orbitə uçuşu başladı. Ekspedisiya 16 gün ərzində 80 müxtəlif ekspriment həyata keçirməli, iki komanda şəklində yerə radiotestlər göndərməli idi. Gəmi 15 gün 22 saat sonra yerə doğru enişə başlayır. Sakit oken üzərindən Texas ştatına doğru yaxınlaşanda alışaraq yanır, bütün ekipaj həlak olur. Bu 1986-cı ildə qəzaya uğramış Challenger orbit gəmisindən sonra NASA tarixində ikinci faciə idi. Qəzanın səbəbləri uzun müddət araşdırılıb.

Gəmilər adətən fəzaya çatanda raket ondan planlaşdırılan şəkildə ayrılır. Yekun nəticəyə görə, uçuşa qalxarkən Columbia-nın korpusunu daşıyan raketdən düşən köpük sürətlə gəminin sol qanadına dəyərək, 25sm diametri olan dəlik açıb. Nəticədə qəza üçün zəmin yaranıb. Fəzada olduğu müddətdə gəmidə heç bir problem hiss olunmayıb. Amma Yerə yaxınlaşanda atmosfer qatında olan qazlar saatda 28000 km surətlə uçan gəminin qanadındakı deşikdən içəri daxil olub yanğına səbəb olur. Hərarət yerə yaxınlaşdıqca daha da artır və 1500C dərəcəyədək artır. Enişə az qalmış cəmi 16 saniyə ərzində partlayış baş verir. Gəmi Hyuston yaxınlığında 84 min hissəyə parçalanır.

Bu qəzanın səbəblərini barədə iki ay öncə faciənin içində olmuş ilkin mənbələrdən detalları öyrənmək imkanım oldu. Bizim qrupa Dövlət sektorunda İdarəçi Liderlik kursunu tədris edən professor Sean O’Keefe uzun illər ABŞ müdafiə nazirliyinin müxtəlif strukturlarında, o cümlədən ABŞ Hərbi-dəniz qüvvələrinin katibi və NASA-nın administratoru kimi olub. Respublikaçı çevrlərə bağlı ekspert kimi həm ata, həm də oğul Buşların administrasiyasında çalışıb.

Bizim 30 nəfərlik qrup üçün o təkcə professor kimi deyil, həmçinin keçmiş məmur kimi maraqlı idi. Onun kursu üçün hər həftə müxtəlif hadisələr üzrə araşdırma təqdim etməliydik. Günlərin birində araşdırma mövzusu 2003-cü ildə qəzaya uğramış Columbia hava gəmisi oldu. Seminarın ən maraqlı tərəfi Columbia qəzaya uğrayanda professorun NASA-nın rəhbəri olması idi. Müzakirə üçün Harvard Biznes Məktəbinin hazırladığı material seçilmişdi və material gəmi ilə bağlı bütün protokollar, sxemlər və stenoqramlarla zəngin idi. Mövzuya maraq və həyəcan o qədər yüksək idi ki, professor müzakirəyə keçmiş astronavt William F. Readdy-ni də dəvət etmişdi. Hər ikisi çxış etdikdən sonra, qəza barədə hazırlanmış 10 dəqiqəlik filmi seyr etdik. Suallar, rəylər və müzakirələr başladı. Qəzanın texniki səbəbləri, hava-gəmiləri və raketlərin kontrol sistemləri, NASA daxilində kommunikasiya, Pentaqonla münasibətlər, dünyada aerofizika və astronavtika sahəsində durum, Rusiya, Çin və Yaponiya ilə kosmosda  əməkdaşlıq, böhran anında menecment və sair müzakirə edildi.

Qəzaya gəldikdə, səbəbləri müəyyən etmək üçün 700 nəfərdən artıq ekspertin cəlb olunduğu iki araşdırma qrupu çalışıb, 30 mindən artıq sənəd yoxlanılıb və bir neçə test keçirilərək, qəzanın səbəbləri öyrənilib. Bizi bu qəza ilə bağlı ən çox maraqlandıran faciəni önləmək və ekipajı xilas etmək imkanları idi. Professor O’Keefin izahatı və araşdırma qrupunun hesabatları bu suallarımıza müəyyən aydınlıq gətirdi.

Columbia havaya qalxarkən raketdən ayrılan köpüyün sol qanada düşməsi iki video görüntüdən yalnız birində nəzərə çarpır.  Amma bu görüntü qərar vermək üçün yetərli olmur. Bu səbəbdən də raketdən düşən köpüyün vurduğu zərbənin səviyyəsini və ölçüsünü, habelə mümkün zədə trayektoriyasını müəyyən etmək, buna müvafiq olaraq qəzanı prqonozlaşdırmaq çətin olur. Köpüyün düşdüyü yeri isə əldə olan yeganə video görüntü ilə deyil, əlavə foto şəkillərlə dəqiqləşdirmək ehtiyacı yaranır. Bu ehtiyacı isə ən çox hiss edən və uçuşun birinci günü e-poçtla öz menecerinə bildirən Rodney Rocha adlı mühəndis olur. Amma 15 gün ərzində NASA, Boeing və Müdafiə Nazirliyi təmsilçiləri yeni foto görüntülərin əldə olunması ilə bağlı yekun razılığa gələ bilmirlər. Ekspertlərdən heç biri Rocha qədər köpüyün zərbəsindən qəza baş verəcəyini ciddi ehtimal etmir. O, hər dəfə video klipi izlədikcə onun düşdüyü trayektoriyadan narahat olduğunu həmkarlarına bildirir. Menecerlərlə yazımalarında 2 dəfə əlavə görüntü olmasını zəruri sayır. Amma israrlı olmur. Üçüncü e-məktubu yazır, daha qətiyyətlə narahatlığını dilə gətirir. Bu məktubu isə menecerə göndərməyə ya cəsarət eləmir, ya da təşəbbüs…
NASA-nın Uçuşlar üzrə direktoru çox sonra onu məzəmətləyir ki, “sən müzakirələrdə rahatsızl olduğunu, bu görüntülərin təcili olduğunu, problemin vacibliyini danışmalıydın, menecerlərinin üstünə bağırmalıydın”. O isə öz şübhələri ilə bağlı israr etmək üçün “balaca adam” olduğunu bildirir.
Bəs mühəndis daha tələbkar olsaydı, bu nəyi dəyişərdi? Professor bizə izah elədi ki, bu zaman Pentaqonla əla saxlayıb Columbianın yeni video-foto görüntülərini əldə etmək üçün yardım istəniləcəkdi. Çünki həmin dövrdə orbitdə Pentaqonun da kosmik aparatı olub.
Bəs tutaq ki, video-foto görüntülər əldə olunacaq və korpusun zədələndiyi müəyyən olunacaqdı,  o zaman növbəti addım nə olardı? Bu halda ekspert qrupu qərar verəcəkdi ki, gəminin atmosfer qatına yaxınlaşması təhlükəlidir.
Araşdırıcı komissiyanın rəyində qeyd edilir ki, “əgər uçuşun 7-ci gününədək zədələr müəyyən edilsəydi, NASA gəminin daha 30 gün fəzada qalmasını qərar verəcəkdi”. Amma ekipajı xilas etmək üçün yeganə versiya Atlantis hava gəmisini orbitə göndərib Columbia ilə görüşdürmək və ekipajı evakuasiya etmək olacaqdı. Komissiyanın rəyində isə NASA rəhbərliyinin cüzi bir yanlışlıq səbəbindən hər iki hava gəmisini itirə bilmık ehtimalından çəkinərək, evakuasiya planını işə salacağı təsdiqlənməyib.
Komissiya qəzanın fiziki-texniki səbəblərlə yanaşı NASA-da təşkilati kommunikasiya məhduiyyətləri səbəbindən kritik məlumatların yayılmasının əngəlləndiyini, bununla da mühəndis Rochun narahatlıqları və müraciətlərinin təmin olunmadığını bildirib.

Bu qəzanın araşdırıldığı müddətdə O’Keefe öz vəzifəsindən istefa verərək, bunu komissiyanın daha rahat araşdırma aparması istəyi ilə izah edib.

Professor indiyədək həlak olan astronavtların ailə üzvləri ilə əlaqə saxlayır və hər ilin 1 fevralını keçmiş astronavtlarla qeyd edir. Akademik fəaliyyəti ilə yanaşı hərdən kosmik layihələr və proqramlarla bağlı məqalələrlə çxış edir. Bu günlərdə Çinin Aya göndərdiyi missiya ilə bağlı maraqlı məqaləsi yayılıb.