Ağdamın işğalında 4 İyun qiyamının rolu

Dünən Ağdamın işğalının 26-cı ildönümü idi. İndiyədək bir çox ekspert, siyasi xadim Ağdamın işğalında 4 iyun qiyamı nəticəsində ölkədə yaranan siyasi gərginlik və hakimiyyət dəyişikliyinin mühüm rol oynadığını qeyd edib. Amma ilk dəfə olaraq bu fakt Ermənistanın keçmiş prezidenti və Qarabağda seperatçı rejimin başçısı olmuş Robert Köçəryanın ötən il çap olunan kitabında etiraf edilir.

Köçəryanın qələmə aldığı olaylara keçməzdən öncə qeyd edim ki, bəziləri nədənsə 4 iyun qiyamının ardınca Elçibəyin Bakını tərk etməsində Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarda gedən müharibənin mühüm faktor olmasını ya bilərəkdən, ya da bilməyərəkdən unudur. Əslində Elçibəy komandasının ciddi mənəvi-siyasi sarsıntısı Kəlbəcərin işğalı ilə başladı. Amma Köçəryan qeyd edir ki, Kəlbəcərin işğalı fevralda Ağdərə-Kəlbəcər yolunun bizimkilərdən geri alınması ilə asanlaşdı. Qayıdaq Ağdamın işğalı ilə 4 iyun qiyamı arasında əlaqəyə.

Köçəryanın qeydlərinə görə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının Kəlbəcərin işğalı ilə bağlı 822 saylı qətnaməsinin icrası üçün ATƏT-in Minsk qrupu həmsədrləri, xüsusən də Rusiya prezidenti Ermənistan rəhbərliyinə təzyiqlər edir, sanksiyalarla hədələyiblər. Öz növbəsində Ermənistan prezidenti Qarabağ seperatçılarının başçısından beynəlxalq rəylə hesablaşmağı, təcili Kəlbəcəri boşaltmağı tələb edirdi. Uzun müzakirələrdən sonra iyunun 12-də Gorusda Ermənistan Təhlükəsilik şurası üzvləri ilə Dağlıq Qarabağ Müdafiə Komitəsi üzvlərinin birgə sessiyası keçirilir. İclasda Kəlbəcərin boşaldılmasına razılıq verilsə də, Rusiyalı həmsədr Vladimir Kazimirovu bu barədə məlumatlandırmaq “yubanır”. İki gün sonra Petrosyan əsəbi halda Köçəryana zəng edir və bir daha Kələbəcərlə bağlı onu tələsdirir. Ancaq adekvat cavab almadıqda Xankəninə gəlir və bir daha BMT qətnaməsinin icra olunması zərurətini izah edir. Köçəryan və tərəfdarları ona bunun tez bir zamanda mümkün olmayacağına inandırır, qoşunu geri çəkmək və dislokasiya üçün bir neçə ay möhlət istəyirlər. Petrosyan razılaşır.

Bu tarix təxminən iyunun 15 və ya 16-na təsadüf edir. Petrosyan Yerevana qayıdan kimi Köçəryan Ağdamın ələ keçirilməsi planını müzakirə etdiklərini bildirir. Beynəlxalq aləmdə həm Kəlbəcər məsələsinin unudulması, həm də seperatçılar üçün ciddi təhlükə mənbəyi olması səbəbindən Ağdamın işğalını vacib sayırlar. Ancaq Surət Hüseynovun rəhbərliyi altında qiyamçıların Bakıya hücumu və Bakıda hakimiyyət dəyişikliyi bu planı sürətləndirir. Köçəryanın təbirincə desək, ilin sonunadək Xankəndinə girib çay içməyi planlaşdıran Elçibəy artıq Kələkidə idi.

Bakıdakı qarşıqlıqdan istifadə edərək, təxminən bir ay sürən hazırlıqdan sonra iyulun ortasında Ağdama şimal və cənubdan hücuma keçdiklərini, şəhərin mühasirəyə alınması barədə əhalidə rəy yaratdıqlarını, bununla da yaranmış panikadan yararlandıqlarını bildirir. Köçəryanın qeydlərində nəyin uydurma, nəyin gerçək olduğunu isbatlamaq müharibə iştirakçıları, xüsusən də komandir heyətin işidir. Amma mənim diqqətimi çəkən 2 məsələ var.

Birincisi, Kəlbəcərin işğaldan azad olunması və atəşkəsin əldə olunmasında Yeltsinin fəallığı, bununla da həm Qərbin, həm də Elçibəy hakimiyyətinin rəğbətini qazanmaq planı.

İkincisi,  bu planın baş tutmaması üçün siyasi zəminin hazırlanmasında Surət Hüseynovun qiyamı, siyasi müxalifətin ona dəstəyi və nəticədə Elçibəy hakimiyyətinin süqutunun rolu. Bununla da nəinki Ağdamın işğalı labüdləşdi, həmçinin BMT qətnamələrinin icrası ilə bağlı Ermənistana təzyiqlər aradan qalxdı.

Maraqlıdır ki, Elçibəy iyunun 18-də Bakını tərk etməsini iki səbəblə izah edir.

Birincisi, Bakıda qiyamçılarla döyüşlərdən yayınmaq, bununla da tələfatının qarşısını almaq. İkincisi, bütün siyasi və hərbi qüvvələrin diqqətini ərazi bütövlıüyünün müdafiəsinə yönəltmək.

Elçibəy Kələkiyə getməklə birinci məqsədinə çatır. Amma ikincini reallaşdırmaq üçün onun yoxluğunda nə Əliyevin, nə Surət Hüseynovun, nə də özünü ana müxalifətin lideri sayan Etibar Məmmədovun siyasi iradəsi və bacarığı çatır. Əvəzində isə adıçəkilən şəxslərin ittifaqı nəticəsində Elçibəy Bakını tərk edər-etməz onun prezidentliyinə etimadsızlıq məsələsi gündəliyə çıxır. Ardınca referendum təyin edilir və növbədənkənar prezident seçkisi təyin edilir. Amma Dağlıq Qarabağ ətrafında rayonların müdafiəsi ilə bağlı hərbi-strateji addımlar atılmır, nəticədə cəmi 4 ay sonra Köçəryan hərbi-siyasi rejimi Dağlıq Qarabağla yanaşı əlavə 6 rayona nəzarət edir.

Kitabda diqqətimi çəkən digər məsələ Köçəryanın seperatçı rejimi ilə Heydər Əliyev komanadası arasında 1993-cü ildə yaranmış məxfi təmaslardır. Məsələn, bir qeydinə görə Ağdamın işğalından sonra müdafiə naziri Səfər Əbiyev onun komandirləri ilə əlaqəyə yaradıb və 26-28 iyul tarxilərində atəşkəsə nail olublar.

İkinci iddia isə Heydər Əliyevlə 1993-cü il sentyabrın sonunda Moskvada otellərin birində Vladimir Kazimirovun vasitəçiliyi ilə görüşməyi barədədir. Bir saat yarımlıq görüşün günü və yerini, habelə təfərrüatını yazmır. Amma Azərbaycan tərəfdən seperatçı rejimin rəhbəri ilə görüşən ilk dövlət başçısı kimi Heydər Əliyevin bu danışıqlarda hansı məqsəd güddüyü və indiyədək niyə məxfi saxlandığı da bəlli deyil.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s