15 iyunun “legitimlik” hekayəsi

Bizim siyasi leksikonumuzda nadir hallarda işlənən terminlərdən biri “ictimai dürüstlük” anlayışıdı. Müstəqillik dövründə bir çox siyasi anlayış kimi bu prinsip də diqqətdən kənarda qalıb. Siyasət və idarəçilikdə təmsil olunan, yaxud bundan bəhs edən hər kəsin ictimai dürüstlük prinsipini gözləməsi, manipulyasiya, dezinformasiya və populizmdən uzaq duraraq, ictimai rəyi çaşdırmaması və yanlış yönləndirməməsinə ehtiyac var.

Amma hakim siyasi çevrələrin bu prinsipə önəm verməməsinin ən bariz örnəyi 4 iyun 1993-cü il olaylarından sonra yaşanan qeyri-legitim hakimiyyət dəyişikliyi ilə bağlıdı. Bəlkədə hakim siyasi qüvvənin hakimiyyətə gəlməsinin başlanğıc hekayəsi kimi bu olaylarla manipulyasiya başadüşüləndir. Amma az-çox hüquq və siyasət elmindən xəbərdar olan şəxs bu olaylara münasibətdə dürüst davranmaq və mülahizə yürütməyə borcludu.

26 il öncəki hakimiyyət dəyişikliyinə həm universal prinsiplər, həm də o dövrün qanunvericlik bazası müstəvisində baxmaq zəruridi. Bu zaman siyasi şəraiti şişirtmədən, uydurmadan və kompleks araşdırmaq vacibdi. Beləliklə, 18 iyunda Elçibəyin Kələkiyə səfər etməsi, ardınnca 29 avqustda onun prezidentlik səlahiyyətlərinin əlindən alınması ilə bağlı referendumun keçirilməsi və 3 oktyabra növbədəkənar prezdent seçkisinin təyin edilməsi həm siyasi, həm də hüquqi baxımdan qüsurlu olub. Əgər 15 oktyabrda Heydər Əliyevin Milli Məclisin sədri seçilməsi siyasi razılaşmanın nəticəsi idisə, 18 iyundan sonra yaşananlar ölkə başçısı ilə razılşadırılmamışdı. Ortada siyasi konsensus yox idi. Qəbul edilmiş referendum aktı da tez-tələsik, ümumi siyasi mənafe ilə uzlaşmayan, daha çox qiyamçı silahlı dəstə və müxalif siyasi qüvvələrin hüquqsuz davranışının nəticəsi idi. Ötən 26 ildə həmin 3 aylıq dönəmdə yaşanan olaylara əsaslandırılmış hüquqi izahat verilmədiyi üçün miflər uydurulur. Çünki ortada prezidentin istefası barədə könüllü istəyi və ya fəaliyyət qabiliyyətsizliyi haqqında tutarlı mövqe yox idi.

Məsələn, belə bir mif uydurublar ki, guya ölkənin müstəqilliyinə təhlükə vardı. Yalandı. Bəli, ölkənin ərazi bütövlüyünə təhlükə vardı. Ancaq ərazi itirmək müstəqilliyi itirmək deyildi. Hərçənd hakimiyyət dəyişikliyi ilə nəticələnən 3 aylıq bir dönəmdə 6 rayon itirilsə də, bu müstəqilliyin itirilməsi ilə sonuclanmadı. Və indi sual ortaya çıxır – silahlı qiyamçılara qarşı Elçibəy hökuməti ilə həmrəy siyasi mövqe nümayiş etdirməyənlər 3 aylıq dönəmdə nə dərəcədə dürüst davranıblar? Çünki böhranın tez-tələsik həlli üçün legitimlik deyil ərazi itkisindən yayınma diqqətə alınıbsa, bu baş vermədi – ərazi itirildi.

Cənubda Talış Muğan respublikası və şimalda “Sadval”çıların aksiyaları ilə bağlı separatizm halları da yetərincə şişirdilib. Nə TMR-in elan olunması, nə də “Sadval”çıların çağrışları yerli əhali arasında ictimai dəstək qazandı. Əksinə  hər iki bölgədə seperatist addımlar yerli əhalinin etirazı və biganəliyi ilə üzləşdi. Konkret olaraq, seperatizmin baş qaldırmasına görə Elçibəyin cavabdehliyinə gəlikdə, bu proses onun de-fakto hakimiyyətdə olduğu dönəmə deyil, 4 iyun sonrakı siyasi dönəmə (!)və Bakıdan uzaqlaşdığı dövrə təsadüf edir.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s